Ko je Vedrana Rudan

Vedrana Rudan bila je hrvatska književnica, novinarka, kolumnistkinja i aktivistkinja za ljudska prava, jedna od najčitanijih, ali i najkontroverznijih autorki na prostoru bivše Jugoslavije. Vedrana Rudan je rođena 29. oktobra 1949. godine u Opatiji, a preminula je 18. avgusta 2026. godine, u 77. godini života, nakon dugotrajne borbe s retkim oblikom karcinoma. Tokom karijere koja je trajala više od pet decenija, prošla je put od novinarke i urednice na radiju do autorke sedamnaest romana i zbirki kolumni, prevedenih na više svetskih jezika. Njen prepoznatljivi, britki i često šokantno iskren stil doneo joj je i veliku publiku i mnoge protivnike, ali retko koga je ostavljao ravnodušnim.Rudan se u javnosti pojavljivala kao glas onih koji su, kako je sama govorila, ostajali nečujni — žena, sirotinje, ljudi izloženih nasilju u porodici i institucijama. Pisala je o temama koje su u hrvatskom i regionalnom društvu dugo bile tabu: fizičkom i psihičkom nasilju u braku, alkoholizmu, odnosu majki i ćerki, licemerju Katoličke crkve, korupciji tajkuna i političkih elita. Zbog otvorenosti kojom je pristupala i najosetljivijim temama, često se našla na udaru kritika, ali i sudskih i medijskih sukoba.

Rani život i detinjstvo

Vedrana Rudan je rođena u primorskom gradiću Opatiji, a detinjstvo je provela u obližnjem mestu Mošćenička Draga, u skromnoj porodici. Njen otac, poreklom iz Hercegovine, radio je kao ribar i baštovan, dok je majka, poreklom iz Like, bila obrazovana žena koja je radila kao direktorka vrtića pre nego što je, pod pritiskom supruga i svekrve, bila prisiljena da napusti posao i posveti se isključivo domaćinstvu.Rudan je u kasnijim intervjuima i autobiografskim tekstovima otvoreno govorila o teškom detinjstvu obeleženom siromaštvom i nasiljem. Prema njenim rečima, odnos s ocem bio je izrazito konfliktan i obeležen fizičkim sukobima, dok je majčina sudbina — prisilno napuštanje karijere i kasnija borba s depresijom — ostavila dubok trag na budućoj spisateljici. Već sa dvanaest godina počela je da zarađuje, a kao studentkinja je iz Mošćeničke Drage putovala u Rijeku u skromnim uslovima. Ta rana suočavanja sa odricanjem i nepravdom kasnije su postala jedna od centralnih tema njenog književnog opusa.

Obrazovanje

Nakon završene srednje škole, Vedrana Rudan je upisala Pedagošku akademiju u Rijeci, gde je studirala hrvatski (odnosno, kako je sama često isticala, „srpski ili hrvatski“) i nemački jezik. Diplomirala je 1973. godine. Pre nego što se profesionalno posvetila novinarstvu i, kasnije, književnosti, radila je više različitih poslova — bila je učiteljica, turistički vodič, prodavačica sladoleda i urednica na radiju, iskustva koja su joj kasnije poslužila kao bogat materijal za kolumne i romane o svakodnevnom životu običnih ljudi.

Početak karijere

Profesionalni put Vedrane Rudan počeo je u novinarstvu. Pisala je za više hrvatskih medija, uključujući Novi list, Slobodnu Dalmaciju, Jutarnji list i kultni satirični nedeljnik Feral Tribune, a radila je i kao novinarka i urednica na državnom radiju u Rijeci. Već u ranoj fazi karijere pokazala je sklonost ka otvorenom i neuvijenom komentarisanju političkih i društvenih prilika, što ju je često dovodilo u sukob s vlašću.Prekretnica se dogodila 1991. godine, kada je dobila otkaz na Radio Rijeci zbog javne kritike tadašnjeg predsednika Franje Tuđmana. Pravosnažnom sudskom presudom vraćena je na posao 1993. godine, ali joj je, prema njenim rečima, bilo onemogućeno da normalno radi, pa je sama podnela otkaz. Nakon gubitka posla na radiju, zajedno sa suprugom je jedno vreme vodila agenciju za nekretnine, dok se paralelno vraćala novinarstvu — najduže je pisala za nedeljnik Nacional, jedan od najuticajnijih hrvatskih listova tog perioda, gde je vodila i zapaženu kolumnu.

Uspon do popularnosti

Pravi proboj u širu regionalnu javnost Vedrana Rudan je doživela 2002. godine, objavljivanjem romana „Uho, grlo, nož“. Reč je o monologu ogorčene i nesrećno udate žene, Tonke Babić, ispisanom bez zapleta u klasičnom smislu, ali sa izuzetno snažnim, besnim i feminističkim glasom koji je odmah privukao pažnju kritike i publike. Roman je preveden na više jezika, uključujući engleski (u izdanju američke izdavačke kuće Dalkey Archive Press), mađarski, poljski, francuski, italijanski, ruski i makedonski, a po njegovim motivima igrane su pozorišne predstave u Rijeci, Zagrebu, Beogradu, ali i u Varšavi, Londonu, Budimpešti i Santa Monici.Nakon debitantskog uspeha, Rudan je 2003. godine objavila roman „Ljubav na posljednji pogled“, u kojem je, kako je sama priznala, kroz fikciju obradila sopstveno iskustvo nasilja u prvom braku. Knjigu je opisivala kao svojevrsnu katarzu, ali i poziv drugim ženama u sličnoj situaciji da progovore. Usledio je roman „Ja, nevjernica“ (2005), a 2006. godine i „Crnci u Firenci“, delo u kojem je, kroz isprepletene monologe članova jedne riječke porodice, dodatno razvila svoj prepoznatljivi polifoni pripovedački stil, koji su pojedini kritičari poredili sa filmom „American Beauty“.

Najveći uspesi

Tokom više od dve decenije književnog rada, Vedrana Rudan je objavila sedamnaest knjiga — romana, autobiografskih dela i zbirki kolumni. Među najznačajnijim naslovima izdvajaju se: „Kad je žena kurva / kad je muškarac peder“ (2008), zbirka kolumni koja je 2014. godine adaptirana za pozorišnu scenu pod nazivom „Kurva“, u režiji Zijaha Sokolovića; „Dabogda te majka rodila“ (2010), roman posvećen složenom odnosu majki i ćerki; „Kosturi okruga Madison“ (2012); „Muškarac u grlu“ (2016); te autobiografija „Ples oko sunca“ iz 2019. godine, u kojoj je najotvorenije do tada progovorila o sopstvenom životu, usponima i padovima.Poslednjih godina objavila je i romane „Puding od vanilije“ (2021), „Doživotna robija“ (2022) i „Besplatna dostava“ (2023), a 2024. godine, već tokom borbe s bolešću, i knjigu „Umrijeti bez stresa“. Paralelno s književnim radom, godinama je vodila i veoma čitan blog „Kako umrijeti bez stresa“, na kojem je komentarisala aktuelna društvena i politička zbivanja u svom prepoznatljivom, oštrom stilu. Bila je članica Hrvatskog društva pisaca, a 2017. godine potpisala je i Deklaraciju o zajedničkom jeziku Hrvata, Srba, Bošnjaka i Crnogoraca.

Privatni život

Vedrana Rudan je iza sebe ostavila burnu i otvoreno ispovedanu privatnu istoriju. Iz prvog braka, koji je, prema njenim rečima, trajao četrnaest godina i bio obeležen nasiljem, dobila je dvoje dece — ćerku Asju i sina Slavena. Kasnije se udala za advokata Ljubišu Drageljevića, s kojim je vezu započela još dok je bila u prvom braku, i s njim je decenijama živela u Rijeci.Rudan je bila poznata po tome što nije izbegavala ni najintimnije teme — otvoreno je govorila o nasilju koje je preživela, o majčinom teškom životu i sopstvenom sazrevanju u siromaštvu, kao i o svakodnevnim stvarima poput ljubavi prema čitanju, putovanjima, baštovanstvu i modi.Početkom maja 2024. godine javno je objavila da boluje od retkog i agresivnog karcinoma žučnih kanalića — bolesti koja se teško otkriva jer u ranoj fazi retko daje simptome. Zahvaljujući redovnim kontrolama, bolest je otkrivena u fazi kada je operacija još bila moguća, pa je u maju 2024. godine operisana. Prve kontrole nakon operacije bile su ohrabrujuće, bez tragova metastaza, ali se već na sledećem pregledu, svega dva meseca kasnije, pokazalo da se bolest proširila. O svemu tome je narednih godina javno i veoma direktno govorila — pisala je o strahu od smrti, troškovima lečenja i problemima s kojima se svakodnevno suočavaju onkološki pacijenti, a u martu 2025. godine, gostujući u emisiji „Nedjeljom u 2“ kod Aleksandra Stankovića, otvoreno je izjavila da umire.Krajem jula 2026. godine ponovo je privukla pažnju javnosti emotivnom kolumnom o svakodnevici onkoloških pacijenata i medicinskog osoblja koje se za njih bori, u kojoj je, između ostalog, opisala i to kako o njoj u poslednjim danima brine porodica. U istom periodu je, prema navodima medija, nepravosnažno izgubila spor s hrvatskim Zavodom za zdravstveno osiguranje oko troškova dijagnostičkih postupaka vezanih za njeno lečenje.Vedrana Rudan je preminula 18. avgusta 2026. godine. Vest o njenoj smrti saopštena je na njenoj zvaničnoj Fejsbuk stranici kratkom, njoj svojstvenom porukom: da je „otišla na područje bez signala“ — izraz koji je i sama ranije koristila govoreći o vlastitoj smrtnosti, poručivši javnosti da veruje kako je „besmrtna“ i da njen odlazak treba shvatiti upravo na taj način. Smrt su potvrdili izvori bliski porodici, kao i njen srpski izdavač, Izdavačka kuća Laguna. Tačno mesto smrti nije precizirano u dostupnim izvorima, a prema njenim poslednjim javnim objavama, poslednje dane provela je kod kuće, okružena porodicom.Rudan je i o sopstvenoj sahrani pisala godinama unapred, u svom karakterističnom, crnohumornom tonu. Na blogu je navela da je unapred organizovala kremaciju, s namerom da njen pepeo bude rasut na otvorenom moru. Svoju odluku je, kako je sama pisala, obrazlagala kroz šalu o kružnom toku života — da su je za života „jeli“ vlastita deca, a da će nakon smrti „hraniti ribe“. U jednom od poslednjih tekstova na tu temu takođe je duhovito odbacila ideju da bude sahranjena u skupocenoj odeći, poručivši da nema nameru da pred „Svetim Petrom“ nosi garderobu poznatih modnih kuća.

Zanimljivosti

• Iako je čitav radni vek provela pišući na hrvatskom jeziku, često je isticala da studije jezika, koje je završila na Pedagoškoj akademiji u Rijeci, naziva „srpski ili hrvatski“, naglašavajući svoj otvoreni stav prema jezičkim i nacionalnim podelama na prostoru bivše Jugoslavije.
• Bila je jedna od potpisnica Deklaracije o zajedničkom jeziku Hrvata, Srba, Bošnjaka i Crnogoraca iz 2017. godine.
• Njen debitantski roman „Uho, grlo, nož“ preveden je i objavljen u Sjedinjenim Državama pod naslovom „Night“, u prevodu britanske slaviste Silije Hoksvort (Celia Hawkesworth), za renomiranu izdavačku kuću Dalkey Archive Press.
• Blog „Kako umrijeti bez stresa“, koji je vodila od 2010. do 2015. godine, bio je jedan od najčitanijih autorskih blogova u regionu; njen poslednji tekst na blogu, pod naslovom „Odustajem“, pročitan je oko 50.000 puta.
• Zbirka kolumni „Kad je žena kurva / kad je muškarac peder“ adaptirana je 2014. godine za pozorišnu predstavu „Kurva“, u režiji Zijaha Sokolovića.
• Često je gostovala u Srbiji, gde je imala veliku čitalačku publiku, a njena izdavačka kuća za srpsko tržište bila je beogradska Laguna.

Nagrade i priznanja

Za razliku od mnogih autora svoje generacije, Vedrana Rudan tokom karijere nije prvenstveno bila prepoznata kroz zvanična književna priznanja, već kroz izuzetnu čitanost, brojne prevode svojih dela na strane jezike i pozorišne adaptacije romana i kolumni koje su igrane u više gradova regiona i Evrope. Njen uticaj se pre svega ogleda u tome što je decenijama bila jedan od najprepoznatljivijih i najuticajnijih glasova u regionalnoj publicistici i književnosti, sposoban da temama poput nasilja u porodici i položaja žena obezbedi veliku javnu pažnju. U javnim izvorima ne postoje pouzdano potvrđeni podaci o formalnim nagradama koje bi ovde bilo primereno navesti.

Nasleđe i uticaj

Vedrana Rudan ostaje upamćena kao jedan od najprepoznatljivijih i najhrabrijih glasova hrvatske i regionalne književnosti i publicistike s kraja XX i početka XXI veka. Svojim direktnim, često šokantnim stilom, otvorila je prostor za javno govorenje o temama koje su dugo bile prećutkivane — nasilju u porodici, položaju žena u patrijarhalnom društvu, licemerju institucija i političke elite. Njena dela su, prevedena na engleski, mađarski, slovenački, poljski, francuski, italijanski, ruski i makedonski jezik, doprla i do publike izvan granica bivše Jugoslavije, dok su pozorišne adaptacije njenih romana i kolumni igrane u Rijeci, Zagrebu, Beogradu, Varšavi, Londonu, Budimpešti i Santa Monici.Poslednje godine života, obeležene javnom i izuzetno iskrenom borbom s karcinomom, dodatno su učvrstile njenu reputaciju autorke koja se ni pred najtežim ličnim temama nije povlačila iz javnog prostora, već je, naprotiv, koristila sopstveno iskustvo da skrene pažnju na probleme onkoloških pacijenata i zdravstvenog sistema. Njen glas, prepoznatljiv po besu, humoru i iskrenosti, ostaje deo kulturnog pamćenja čitavog regiona.

Biografija Vedrane Rudan — najčešća pitanja

Kada je rođena Vedrana Rudan?

Vedrana Rudan je rođena 29. oktobra 1949. godine u Opatiji.

Kada je i kako umrla Vedrana Rudan?

Vedrana Rudan je preminula 18. avgusta 2026. godine, u 77. godini života, nakon dugotrajne borbe s retkim karcinomom žučnih kanalića koji joj je dijagnostikovan 2024. godine.Ova biografija dotiče temu bolesti i smrti. Ako vam je ova tema teška ili se emotivno bavite sličnim iskustvom, razgovor sa bliskom osobom ili stručnjakom može pomoći.

Od čega je bolovala Vedrana Rudan?

Bolovala je od retkog i agresivnog karcinoma žučnih kanalića, bolesti koja se teško otkriva jer dugo ne daje jasne simptome.

Koji je najpoznatiji roman Vedrane Rudan?

Najpoznatiji je njen debitantski roman „Uho, grlo, nož“ iz 2002. godine, koji joj je doneo regionalnu, ali i međunarodnu prepoznatljivost.

Koliko je knjiga napisala Vedrana Rudan?

Tokom karijere objavila je sedamnaest knjiga — romana, autobiografskih dela i zbirki kolumni.

Da li je Vedrana Rudan imala decu?

Da, iz prvog braka imala je dvoje dece — ćerku Asju i sina Slavena.

Ko je bio suprug Vedrane Rudan?

U drugom braku bila je udata za advokata Ljubišu Drageljevića, s kojim je decenijama živela u Rijeci.

Zašto je Vedrana Rudan bila kontroverzna?

Zbog otvorenog i oštrog stila pisanja o osetljivim temama poput nasilja u porodici, položaja žena, kritike Katoličke crkve i politike, a bila je i dva puta optuživana za antisemitske izjave, što je sama osporavala.

Gde je radila kao novinarka?

Pisala je za više hrvatskih medija, uključujući Novi list, Slobodnu Dalmaciju, Jutarnji list, Feral Tribune i nedeljnik Nacional, a radila je i na Hrvatskom radiju.

Da li su dela Vedrane Rudan prevedena na strane jezike?

Da, njena dela prevedena su na engleski, mađarski, slovenački, poljski, francuski, italijanski, ruski i makedonski jezik.

Zaključak

Vedrana Rudan je bila jedna od najsnažnijih i najprepoznatljivijih spisateljskih ličnosti sa prostora bivše Jugoslavije — autorka koja se, poteklo iz skromnog i teškog detinjstva u Mošćeničkoj Dragi, izborila za mesto jednog od najčitanijih i najuticajnijih glasova regionalne književnosti i publicistike. Kroz romane poput „Uho, grlo, nož“, „Ljubav na posljednji pogled“ i „Ples oko sunca“, kao i kroz decenije oštrih novinskih kolumni, otvoreno je govorila o nasilju, licemerju i nepravdi, ne štedeći ni sebe ni druge. Preminula je 18. avgusta 2026. godine, nakon javne i hrabre borbe s karcinomom, ostavljajući iza sebe bogat opus i reputaciju autorke koja se nikada nije plašila da kaže ono što misli.