Ko je Stevan Stojanović Mokranjac

Stevan Stojanović Mokranjac (Negotin, 9. januar 1856 — Skoplje, 28. septembar 1914) bio je srpski kompozitor, horski dirigent, melograf i muzički pedagog. Naziva se ocem srpske muzike, a u istoriji muzike važi za najznačajniju ličnost srpskog muzičkog romantizma. Po julijanskom kalendaru datum njegovog rođenja glasi 28. decembar 1855, pa se u starijoj literaturi sreću obe godine.

Najpoznatiji je po petnaest Rukoveti, horskih svita zasnovanih na narodnim napevima iz različitih krajeva. Poznat je i po duhovnim delima, među kojima su Liturgija svetog Jovana Zlatoustog, Heruvimska pesma i Opelo u fis-molu. Njegove kompozicije horovi i danas redovno pevaju, a pojedine su postale deo bogosluženja u Srpskoj pravoslavnoj crkvi.

Mokranjac je od 1887. godine vodio Beogradsko pevačko društvo. Godine 1899. osnovao je, zajedno sa Stanislavom Biničkim i Cvetkom Manojlovićem, Srpsku muzičku školu u Beogradu. To je bila prva stalna muzička obrazovna ustanova tadašnje Kraljevine Srbije, a danas nosi njegovo ime.

U nastavku biografije pratimo njegov put od porodične kuće u Negotinu, preko studija u Minhenu, Rimu i Lajpcigu, do uloge koju je imao u stvaranju srpske umetničke muzike.

Rani život i detinjstvo

Porodica i poreklo nadimka

Stevan Stojanović rođen je u Negotinu, u to vreme malom gradu blizu granice sa Rumunijom i Bugarskom, koji je imao nešto više od tri hiljade stanovnika. Njegov otac, imućan ugostitelj, podigao je 1850. godine porodičnu kuću, ali je umro dva dana pre sinovljevog rođenja. Stevan je zato odrastao uz majku i troje braće i sestara.

Nadimak Mokranjac dobio je po selu Mokranje, odakle potiču njegovi preci. Reč doslovno označava stanovnika Mokranja. Vremenom je nadimak potisnuo prezime, pa se kompozitor u javnosti pamti kao Stevan Mokranjac, a u zvaničnim izvorima i kao Stevan St. Mokranjac.

Prvi muzički utisci

Prvu violinu dobio je sa deset godina. Mladost je proveo u Negotinu, Zaječaru i Beogradu, mada se izvori razlikuju kada je reč o mestima školovanja, pa neki pominju i Jagodinu. Tradicionalne napeve slušao je i usvajao još kao dete, u negotinskoj crkvi. Ti rani utisci kasnije su presudno uticali na njegov izbor građe, jer je u narodnom i crkvenom pojanju video osnovu za umetničku muziku.

Porodica je živela u negotinskoj kući sve do 1883. godine. Ta kuća je 1964. restaurirana i pretvorena u memorijalni muzej, pa danas čuva uspomenu na kompozitorovo detinjstvo.

Obrazovanje

Gimnazija i Velika škola

Gimnaziju je završio u Beogradu. Još kao gimnazijalac pevao je u Prvom beogradskom pevačkom društvu, osnovanom 14. januara 1853. godine. Kasnije je upisao prirodno-matematički odsek Velike škole, tadašnje najviše prosvetne ustanove u Srbiji. Prema jednom izvoru, na taj izbor uticale su ideje Svetozara Markovića.

Studije u Minhenu

Uz pomoć Pevačkog društva Mokranjac je krajem sedamdesetih godina 19. veka otišao na muzičke studije u Minhen (nem. München). Izvori se razlikuju oko početka studija, pa neki navode 1879, a drugi 1880. godinu. Učio je kod Jozefa Rajnbergera (nem. Josef Rheinberger), uglednog nemačkog kompozitora i pedagoga. Studije je 1883. privremeno prekinuo.

Rim i Lajpcig

Nastavio je u Rimu, gde je 1884. i 1885. učio kod Alesandra Parizotija (ital. Alessandro Parisotti) [PROVERI]. Zatim je dve godine studirao u Lajpcigu (nem. Leipzig), kod Salomona Jadasona (nem. Salomon Jadassohn) [PROVERI] i Karla Rajnekea (nem. Carl Reinecke). Muzikolozi njegovu obuku opisuju kao konzervativnu, utemeljenu na nemačkoj školi. Njegov pedagoški rad kasnije je spojio nemačke i romanske uticaje.

Početak karijere

Mokranjac se na javnoj sceni pojavio već kao student. Godine 1878. priredio je koncert povodom dvadeset pet godina Prvog beogradskog pevačkog društva, pod naslovom „Istorija srpske pesme“. Sredinom osamdesetih postao je horovođa društva „Kornelije Stanković“, nazvanog po jednom od prvih srpskih kompozitora, Korneliju Stankoviću.

Prvu rukovet napisao je 1884. godine. Reč je o delu za muški hor i tenor solo, a u njemu su se već videla obeležja njegovog zrelog stila. Kompozitor je u svom opusu stalno spajao narodni melos i umetnički oblik.

Po povratku iz Lajpciga, 1887. godine, trajno se preselio u Beograd i postao dirigent Beogradskog pevačkog društva. Iste godine počeo je da radi kao nastavnik muzike u Prvoj beogradskoj gimnaziji, gde je ostao do 1900. ili 1901. godine. Potom je prešao u Bogosloviju, gde je predavao crkveno pojanje.

Na čelu Beogradskog pevačkog društva

Dirigent i umetnički vođa

Dirigentsku palicu Beogradskog pevačkog društva držao je do kraja života, mada je zbog bolesti od 1912. godine postepeno napuštao dužnost. Pod njegovim vođstvom hor je stekao ugled u Srbiji i inostranstvu. Poznat je bio po visokom izvođačkom nivou, a repertoar mu je obuhvatao mnoge narodne pesme i Mokranjčeva sopstvena dela.

Društvo je pevalo pred vladarima, među kojima su bili nemački car Vilhelm II i ruski car Nikolaj II. Upravo je hor omogućio Mokranjcu da svoja dela čuje u izvođenju, da ih proveri pred publikom i da ih potom dorađuje.

Koncertne turneje

Mokranjac je sa horom putovao znatno dalje nego što je to bilo uobičajeno za srpske muzičare njegovog doba. Izvori beleže sledeća gostovanja:

• 1893. godine: Solun i Skoplje;
• 1895. godine: Sofija, Istanbul i Plovdiv;
• 1896. godine: Rusija, sa koncertima u Sankt Peterburgu, Nižnjem Novgorodu, Moskvi i Kijevu;
• 1899. godine: Berlin, Drezden i Lajpcig;
• 1910. godine: Sarajevo, Mostar, Cetinje, Split, Šibenik i Zadar.

Ruski listovi su tada hvalili izvođenje i dirigentsko umeće, a pominjali su i srodnost srpskog i ruskog folklora. Hor je gostovao i u Bugarskoj, Hrvatskoj, Crnoj Gori i Osmanskom carstvu, pa se Mokranjčevo ime proširilo po srednjoj Evropi i Rusiji.

Srpska muzička škola i pedagoški rad

Godine 1899. Mokranjac je, zajedno sa Stanislavom Biničkim i Cvetkom Manojlovićem, osnovao Srpsku muzičku školu u Beogradu. Bila je to prva stalna muzička obrazovna institucija u Kraljevini Srbiji. Mokranjac je ostao njen direktor do smrti. Neki izvori osnivanje školi pripisuju ranijoj godini, ali većina se slaže da je reč o 1899. godini.

Posle njegove smrti škola je dobila ime „Mokranjac“. Danas je to jedna od najstarijih muzičkih škola u Srbiji, a njeni đaci i profesori nastavljaju tradiciju koju je započeo.

Pedagoški rad Mokranjac nije ograničio na jednu ustanovu. Predavao je u Prvoj beogradskoj gimnaziji, a od 1901. u Bogosloviji, gde je učio buduće sveštenike crkvenom pojanju. Napisao je izveštaje o nastavi solfeđa i teorije muzike, a saradnici su ga pamtili kao metodičnog i strogog učitelja.

Zaslužan je i za prvi gudački kvartet u Srbiji, u kome je sam svirao violončelo. Kada je 1907. osnovano Udruženje srpskih muzičara, izabran je za njegovog predsednika, što pokazuje koliki je ugled uživao među kolegama.

Rukoveti – narodni napev u umetničkom ruhu

Šta su Rukoveti

Rukoveti su Mokranjčevo najpoznatije svetovno delo. Reč označava „šaku“ ili „svežanj“, a kompozitor je tako nazvao horske svite sastavljene od više pesama. Ukupno je napisao petnaest Rukoveti sa osamdeset dve pesme. Petnaest rukoveti nastalo je između 1884. i 1909. godine, a poslednja pesma, „Zimski dani“, napisana je 1913. godine.

Građu je skupljao na terenu. Često je putovao u Levač i na Kosovo, gde je beležio narodne melodije, a tako je ruralnu muziku Srbije uveo u koncertne dvorane. Njegov zapis Narodnih pesama i igara sa melodijama iz Levča objavljen je 1902. godine. Zbog tog rada smatra se osnivačem srpske etnomuzikologije.

Najvažnije Rukoveti

Svaka rukovet ima sopstvenu temu, a sve zajedno daju sliku kulturnog prostora koji je Mokranjac smatrao srpskim. Izdvajamo nekoliko:

• Prva rukovet (1884): za muški hor i tenor solo, devet pesama;
• Četvrta rukovet „Mirjano!“ (1890): za solistu uz mešoviti hor, klavir i kastanjete;
• Šesta rukovet „Hajduk Veljko“ (1892): posvećena junaku odbrane Negotina iz 1813. godine;
• Sedma rukovet (1894): napevi iz Stare Srbije i Makedonije;
• Osma rukovet „Sa Kosova“ (1896);
• Deveta rukovet „Iz Crne Gore“ (1896);
• Deseta rukovet „Sa Ohrida“ (1901): jedna od najznačajnijih, poznata i kao „Ohridska legenda“;
• Četrnaesta rukovet „Iz Bosne“ (1908);
• Petnaesta rukovet (1909): napevi iz Makedonije.

Muzikolozi ističu da su Rukoveti donele bogatiji harmonski jezik i složeniju formu od dela njegovih prethodnika. U stručnoj literaturi vodi se i rasprava o stepenu originalnosti ovih kompozicija, jer su nastale preradom postojećih narodnih melodija. Ipak, gotovo svi se slažu da su one najpoznatiji primer spoja narodnog i umetničkog stvaralaštva u srpskoj muzici.

Duhovna muzika i crkveno pojanje

Drugu veliku celinu njegovog opusa čini duhovna muzika. Liturgija svetog Jovana Zlatoustog je jedno od najpoznatijih i najčešće izvođenih dela te vrste u srpskoj umetnosti. Izvori se razlikuju oko godine nastanka, pa neki navode 1895, a drugi 1901. godinu. Liturgija je zasnovana na prvom glasu srpskog crkvenog pojanja, a Srpska pravoslavna crkva priznaje je kao deo bogosluženja.

Mokranjac je želeo da napiše liturgiju na osnovu svih osam glasova, ali je završio samo onu na prvi glas. Uz Liturgiju su ostala i druga dela, poput Opela u fis-molu, Heruvimske pesme, kompozicije „Tebe pojem“ i Ivkove slave. Za svetog Savu napisao je kompoziciju za muški hor 1893, a mešovitu verziju 1906. godine. Pišući duhovnu muziku, služio se polifonim stilom koji podseća na renesansnog italijanskog kompozitora Đovanija Pjerluiđija da Palestrinu.

Značajan je i njegov rad na zapisivanju crkvenog pojanja. Objavio je Osmoglasnik (1908), u kome je napeve zapisao notama, i pripremio zbirku „Strano pjenije“ (1914). Osmoglasnik je posle Prvog svetskog rata postao osnovni udžbenik u srpskim bogoslovijama. Napeve je harmonizovao i očistio od ukrasa i mikrotonova, zbog čega se razlikuju od drugih pravoslavnih pojanja.

Noviji istraživači, među njima Vesna Peno i Ivana Vesić, kritički su preispitali njegovu ulogu u ovoj oblasti. Smatraju da je njegov ugled donekle premašio ono što dokumenti potvrđuju. Taj nalaz ne umanjuje značaj njegovih dela, ali pokazuje da je slika o njemu delom izgrađena posle njegove smrti.

Najveći uspesi

Ako se sažme šta je Mokranjac ostvario, izdvajaju se sledeća postignuća:

• petnaest Rukoveti, kojima je narodni melos podigao na nivo umetničke horske muzike;
• Liturgija svetog Jovana Zlatoustog i drugi duhovni spevovi koji su ušli u bogosluženje;
• vođenje Beogradskog pevačkog društva i turneje po Evropi, uključujući Rusiju;
• osnivanje Srpske muzičke škole 1899. godine;
• prvi gudački kvartet u Srbiji;
• zapisivanje narodnih i crkvenih napeva i osnivanje srpske etnomuzikologije;
• Osmoglasnik, udžbenik za bogoslovije.

Prema Sabranim delima, koja su izdata u deset knjiga, njegova bibliografija obuhvata 289 jedinica. Većina dela namenjena je horu, što je presudno obeležilo srpsku muziku njegovog vremena.

Privatni život

Mokranjac se oženio Marijom, članicom hora, koja je bila dvadesetak godina mlađa od njega. Tačna godina venčanja nije potvrđena u konsultovanim izvorima. Par je imao sina Momčila (1899–1967), koji je postao hemičar, profesor i toksikolog, i kome se pripisuju temelji srpske i jugoslovenske toksikologije.

Marija Mokranjac imala je važnu ulogu u očuvanju kompozitorove baštine. U memorijalnoj kući u Negotinu čuvaju se porodični portreti koje je naslikao Uroš Predić, kao i stolice koje je izrezbarila Marija. Prepiska između bračnih drugova, sačuvana u zbirci negotinskog Muzeja Krajine, poslužila je kao osnova za monodramu „Ja ću tebi ljuba biti“.

Porodica je dugo živela u Beogradu, u kući na uglu Dositejeve ulice i Gospodar Jevremove. Ta zgrada, sagrađena 1872. godine, danas je kulturno dobro.

Poslednje godine i smrt

Od 1912. godine Mokranjca je mučila bolest, pa se postepeno povlačio sa dužnosti horovođe. Kada je u leto 1914. Austrougarska napala Srbiju, napustio je Beograd i sa porodicom se sklonio u Skoplje, daleko od ratnih dejstava.

Preminuo je u Skoplju 28. septembra 1914, u 58. godini. Prema Vikipediji, uzrok smrti bile su komplikacije jetre, nakon tri godine bolovanja. Većina izvora navodi 28. septembar, a neki druge dane oko tog datuma.

Njegovi posmrtni ostaci preneti su iz Skoplja u Beograd krajem septembra 1923. godine, uz dvodnevnu komemorativnu svečanost. Sahranjen je na Novom groblju u Beogradu. Poslednje, nedovršeno horsko delo na stihove Jovana Jovanovića Zmaja završila je Aleksandra Vrebalov, a premijerno je izvedeno 2015. godine.

Zanimljivosti

• Nadimak Mokranjac postao je njegovo ime. Doslovno znači „stanovnik Mokranja“.
• Prvu violinu dobio je sa deset godina, a kasnije je svirao violončelo u prvom srpskom gudačkom kvartetu.
• Davorin Jenko i Mokranjac preminuli su iste, 1914. godine. Muzikološki institut SANU stogodišnjicu njihove smrti obeležio je zajednički.
• Njegov lik nalazi se na novčanici od 50 dinara iz 2014. godine, a pojavljivao se i na novčanicama Savezne Republike Jugoslavije.
• Muzej Krajine u Negotinu priređuje monodramu o njegovoj supruzi Mariji, zasnovanu na bračnoj prepisci.
• Prvu rukovet napisao je 1884. godine, a poslednju pesmu, „Zimski dani“, 1913.

Nagrade i priznanja

• Dopisni član Srpske kraljevske akademije od 3. februara 1906. godine;
• predsednik Udruženja srpskih muzičara, osnovanog 1907. godine;
• Orden svetog Save trećeg reda (Kraljevina Srbija);
• Orden kneza Danila I trećeg reda (Kraljevina Crna Gora);
• Orden svetog Aleksandra trećeg reda (Kraljevina Bugarska);
• Orden Osmanije trećeg reda (Osmansko carstvo);
• uvršten među „100 najznamenitijih Srba“;
• Srpska muzička škola nosi njegovo ime;
• negotinska kuća pretvorena u muzej 1964, a spomen-bista iz iste godine delo je vajara Riste Stijovića;
• festival „Mokranjčevi dani“ u Negotinu održava se od 1965. godine;
• spomenik u dvorištu porodične kuće podignut je 1981, na 125 godina od njegovog rođenja.

Nasleđe i uticaj

Mokranjac važi za osnivača srpske nacionalne škole u muzici. Mlađi kompozitori, među njima Stevan Hristić, Miloje Milojević i Kosta Manojlović, nastavili su da razvijaju ono što je započeo. Kosta Manojlović je 1923. priredio i Spomenicu posvećenu Mokranjcu. Napevi koje je zapisao čine osnovu većine savremenog srpskog crkvenog pojanja.

Festival „Mokranjčevi dani“ u Negotinu danas okuplja horove iz Srbije i inostranstva. U sklopu takmičenja horova dodeljuje se Zlatna statueta „Stevan Mokranjac“. Otvaranje festivala tradicionalno počinje polaganjem cveća na spomen-bistu i izvođenjem jedne od Rukoveti.

Muzikolozi ukazuju i na to da je Mokranjčev lik tokom dvadesetog veka delom mitologizovan, pa ga neki vide kao simbol celokupne nacionalne kulture. Bez obzira na to, njegova muzika je i dalje živa, a hor ostaje oblik u kome se srpska umetnička muzika najlepše čuje.

Biografija – najčešća pitanja

Ko je bio Stevan Stojanović Mokranjac?

Bio je srpski kompozitor, horski dirigent, melograf i muzički pedagog, jedan od osnivača Srpske muzičke škole u Beogradu. Smatra se ocem srpske muzike.

Kada i gde je rođen Stevan Stojanović Mokranjac?

Rođen je 9. januara 1856. godine u Negotinu. Po starom kalendaru to je 28. decembar 1855, pa neki izvori navode obe godine.

Zašto se Stevan Stojanović zvao Mokranjac?

Nadimak je dobio po selu Mokranje, odakle potiču njegovi preci. Vremenom je postao uobičajeno prezime pod kojim ga svi znaju.

Po čemu je Mokranjac najpoznatiji?

Najpoznatiji je po petnaest Rukoveti, Liturgiji svetog Jovana Zlatoustog, Heruvimskoj pesmi i Opelu u fis-molu, kao i po vođenju Beogradskog pevačkog društva.

Šta su Rukoveti?

To su horske svite zasnovane na narodnim napevima iz Srbije, sa Kosova, iz Makedonije, Crne Gore i Bosne. Napisano je petnaest rukoveti sa ukupno osamdeset dve pesme.

Gde je Mokranjac studirao muziku?

Studirao je u Minhenu kod Jozefa Rajnbergera, u Rimu kod Alesandra Parizotija i u Lajpcigu kod Salomona Jadasona i Karla Rajnekea. Pre toga je upisao prirodno-matematički odsek Velike škole u Beogradu.

Koju školu je osnovao Stevan Stojanović Mokranjac?

Godine 1899, zajedno sa Stanislavom Biničkim i Cvetkom Manojlovićem, osnovao je Srpsku muzičku školu u Beogradu. Posle njegove smrti dobila je ime „Mokranjac“.

Kada je i gde preminuo i gde je sahranjen?

Preminuo je 28. septembra 1914. u Skoplju, kuda se sklonio sa porodicom zbog rata. Uzrok smrti bile su komplikacije jetre. Posmrtni ostaci preneti su 1923. u Beograd, gde je sahranjen na Novom groblju.

Zašto se Mokranjac naziva ocem srpske muzike?

Zato što je narodne i crkvene napeve podigao na nivo umetničke muzike, osnovao muzičku školu i vodio najuglednije horsko društvo svog vremena. Na njegovom radu gradile su generacije srpskih kompozitora.

Zaključak

Stevan Stojanović Mokranjac je spojio narodni melos sa evropskom muzičkom školom i tako postavio temelje srpske umetničke muzike. Njegove Rukoveti, Liturgija i Heruvimska pesma i danas se izvode, a Srpska muzička škola koju je osnovao nastavlja da obrazuje muzičare. Preminuo je 1914. u Skoplju, ali njegovo delo i dalje živi među slušaocima i horovima.