Ko je Jovan Cvijić

Jovan Cvijić (Loznica, 11. oktobar 1865 – Beograd, 16. januar 1927) bio je srpski geograf, geomorfolog, etnolog i univerzitetski profesor. Smatra se osnivačem moderne srpske geografije, a u svetskoj nauci poznat je kao jedan od utemeljivača karstologije, nauke o kršu.

Tokom skoro četiri decenije terenskih istraživanja prošao je veći deo Balkanskog poluostrva, često pešice. Objavio je stotine radova i obeležio nekoliko naučnih oblasti: geomorfologiju, glacijaciju, limnologiju, antropogeografiju i etnopsihologiju.

Bio je i javni radnik od velikog ugleda. Dvaput je bio rektor Univerziteta u Beogradu, a od 1921. do smrti predsedavao je Srpskom kraljevskom akademijom. Posle Prvog svetskog rata učestvovao je kao stručnjak na Mirovnoj konferenciji u Parizu, gde su se odlučivale granice nove države Južnih Slovena.

Poreklo i detinjstvo

Jovan Cvijić rođen je u Loznici, u zapadnom delu tadašnje Kneževine Srbije. Datum rođenja izvori navode kao 11. oktobar 1865 (29. septembar po starom kalendaru), dok se u pojedinim izvorima pominje i 12. oktobar. Zato se u većini enciklopedijskih jedinica koristi prvi datum.

Otac Todor bio je trgovac, a kasnije opštinski činovnik, i umro je 1900. godine. Porodica Cvijić vodila je poreklo iz Stare Hercegovine. Pradeda Cvijo Spasojević bio je hajdučki harambaša i učesnik Prvog srpskog ustanka. Posle sloma ustanka doselio se u Loznicu, podigao kuću i otvorio radnju.

Majka Marija, rođena Avramović, poticala je iz sela Korenita u Jadru, nedaleko od Tršića, rodnog mesta Vuka Karadžića. Todor i Marija imali su petoro dece: dva sina, Živka i Jovana, i tri kćeri. Cvijić je često isticao da je na njegovo duhovno obrazovanje u detinjstvu najviše uticala majka sa svojom porodicom.

Iako je u kasnijim delima o psihičkim tipovima s uvažavanjem opisao dinarski tip, očigledno po ugledu na očevu porodicu, majci je ostao posebno privržen. O njoj je pisao da od nje ima težnju ka boljem i istinitom.

Obrazovanje

Osnovnu školu i dva razreda gimnazije Cvijić je završio u rodnoj Loznici, gde se zainteresovao za književnost i naučio francuski i nemački jezik. Školovanje je nastavio u Šapcu. Tamo mu je geografiju predavao Vladimir Karić, kasnije poznati geograf, koji je na njega obratio posebnu pažnju.

Godine 1881. Cvijić je prešao u Prvu beogradsku gimnaziju. U istim klupama sedeli su budući ugledni naučnici Mihailo Petrović Alas, Pavle Popović i Ljubomir Stojanović. Gimnaziju je završio 1884, a njegove školske dane kasnije je prikazao film, a potom i serija „Šešir profesora Koste Vujića“.

Prvobitno je želeo da studira medicinu. Loznica, međutim, nije imala novca da mu obezbedi stipendiju za školovanje u inostranstvu. Na predlog profesora Karića upisao je Prirodno-matematički odsek Velike škole u Beogradu, koji je završio 1888. godine. Neki izvori navode 1889, pa se podaci razlikuju.

Na Velikoj školi slušao je geologiju kod mladog profesora Jovana Žujovića. Pod njegovim uticajem zainteresovao se za kras i s njim je krenuo na prve naučne ekskurzije po Srbiji i Makedoniji. Već kao student objavio je rad „Prilog geografskoj terminologiji našoj“ (1887), kojim je u literaturu uveo mnoge termine koje naučnici koriste i danas.

Posle diplomiranja kratko je predavao u Drugoj beogradskoj gimnaziji. Zatim je kao državni pitomac u jesen 1889. otišao u Beč da studira fizičku geografiju i geologiju. Njegovi profesori bili su Albreht Penk (nem. Albrecht Penck), Eduard Zis (nem. Eduard Suess) [PROVERI] i Julijus fon Han (nem. Julius von Hann). Doktorsku disertaciju „Das Karstphänomen“ odbranio je 22. januara 1893. godine, kod Penka kao mentora.

Početak karijere

Po povratku iz Beča Cvijić je 21. marta 1893. imenovan za redovnog profesora Filozofskog fakulteta Velike škole u Beogradu. Imao je tada oko 27 godina. Prvo je predavao fizičku geografiju i etnografiju, a kasnije samo geografiju. U tom zvanju proveo je ceo radni vek, sve do smrti.

Odmah je počeo da stvara institucionalne temelje srpske geografije. Osnovao je Geografski zavod, prvu geografsku ustanovu u južnoslovenskim zemljama, opremio ga globusima, kartama i literaturom i uveo geografske seminare i obavezne terenske ekskurzije. Studente je vodio u sela, gde su zajedno proučavali naselja. Izvori se razlikuju oko tačne godine osnivanja Zavoda (1893. ili 1894), pa se ovde navodi godina koju pominje većina.

Pokrenuo je i časopis „Pregled geografske, geološke i meteorološke literature o Balkanskom poluostrvu“. Njegova doktorska disertacija objavljena je na srpskom 1895. kao „Karst. Geografska monografija“. Za dopisnog člana Srpske kraljevske akademije izabran je 1895. na predlog Jovana Žujovića, a za redovnog 1899.

Uspon do svetskog ugleda

Cvijić je 1890-ih proširio istraživanja na istočnu Srbiju, Bugarsku i Rilu, a zatim na planine Bosne, Hercegovine i Crne Gore. Tragao je za dokazima o ledenom dobu, koje stručnjaci do tada nisu pripisivali Balkanu. Rezultate je objavio u radovima „Tragovi starih glečera na Rili“ (1897) i „Glacijalne i morfološke studije o planinama Bosne, Hercegovine i Crne Gore“ (1899).

Otkrićem tragova pleistocenskih glečera osporio je tvrdnje uglednih stranih glaciologa. Kasnije je glacijaciju proučavao i u Prokletijama, što je opisao u studiji „Ledeno doba u Prokletijama i okolnim planinama“ (1913).

Zapažen je bio i njegov rad na planinskim sistemima, kotlinama i tektonski nestabilnim zonama. Prvi je među srpskim prirodnjacima sistematski proučavao jezera, čime je utemeljio limnologiju. Putovao je do Makedonije, Albanije, Grčke, Skadarskog jezera i Epira, a rezultate je sabrao u trotomnom delu „Osnove za geografiju i geologiju Makedonije i Stare Srbije“ (1906–1911).

Istovremeno je razvijao antropogeografiju. Sa saradnicima je izradio uputstva za proučavanje sela i naselja, a 1902. objavio je „Antropogeografske probleme Balkanskog poluostrva“. Taj rad postao je temelj njegovog pristupa i polazna tačka za sintezu „Balkansko poluostrvo i južnoslovenske zemlje“.

Najveći uspesi

Karstologija i geomorfologija

Disertacija „Das Karstphänomen“ prvi je put sveobuhvatno obradila kraške pojave, sistematizovala ih po genetskim kriterijumima i stvorila terminologiju. Zahvaljujući Cvijiću, pojam „kras“ prihvaćen je u svetskoj nauci. Uveo je i izraz „vrtača“ (doline), a njegova imena za kraške oblike, poput uvale i ponora, ušla su u međunarodnu upotrebu.

Godine 1918. objavio je rad „Hydrographie souterraine et évolution morphologique du Karst“, u kojem je predložio ciklični model razvoja kraškog reljefa. U „Geomorfologiji“ (1924–1926) dao je morfološki prikaz Balkana, a delo je i danas važno polazište za proučavanje poluostrva. Karstolog Derek Ford nazvao ga je ocem geomorfologije krša.

Antropogeografija i etnologija

Cvijić je uveo i razvio antropogeografiju, disciplinu koja proučava uticaj prirodne sredine na društvo i kulturu. Prvi je utvrdio glavne pravce seoba stanovništva na Balkanu i pojam „metanastazičkih kretanja“, to jest postepenih, spontanih pomeranja ljudi s mesta na mesto. Naselja je klasifikovao prema položaju, tipu i funkciji.

U delu „Balkansko poluostrvo i južnoslovenske zemlje“, prvi put objavljenom na francuskom u Parizu 1918, a zatim na srpskom 1922, opisao je kulturne zone i psihičke tipove balkanskih naroda. Posebno je pažljivo opisao dinarski tip. Zbornik „Govori i članci“ (1921–1923) donosi njegove poglede na državu i narod.

Institucije i časopisi

Cvijić je osnovao Geografski zavod (1893), a 1910. sa grupom geografa i prirodnjaka Srpsko geografsko društvo, prvo te vrste na Balkanu. Predsedavao mu je do smrti. Dve godine kasnije pokrenuo je „Glasnik Srpskog geografskog društva“, koji izlazi do danas.

U izdanju Akademije pokrenuo je i „Srpski etnografski zbornik“. Uredio je preko dvadeset knjiga u seriji „Naselja i poreklo stanovništva“. Prva knjiga izašla je 1902, a poslednju je uredio 1926, godinu dana pre smrti. Njegov naučni rad kasnije je sabran u 14 tomova „Sabranih dela“.

• „Das Karstphänomen“ (1893) i „Karst. Geografska monografija“ (1895);
• „Antropogeografski problemi Balkanskog poluostrva“ (1902);
• „Osnove za geografiju i geologiju Makedonije i Stare Srbije“ (1906–1911);
• „La Péninsule Balkanique: géographie humaine“ (1918), na srpskom „Balkansko poluostrvo i južnoslovenske zemlje“ (1922);
• „Geomorfologija“, tom I i II (1924. i 1926).

Univerzitet i Akademija

Kada je 1905. Velika škola pretvorena u Univerzitet u Beogradu, Cvijić je bio jedan od prvih osam redovnih profesora. Pored njega, to su bili Sima Lozanić, Jovan Žujović, Mihailo Petrović Alas, Andra Stevanović, Dragoljub Pavlović, Milić Radovanović i Ljubomir Jovanović.

Rektor Univerziteta bio je dvaput: 1906–1907 i 1919–1920. Izvori se razlikuju oko prvog mandata, a većina navodi 1906/07. Posle Prvog svetskog rata organizovao je obnovu opustelog i delimično razorenog Univerziteta. Učestvovao je u osnivanju Medicinskog, Poljoprivrednog i Bogoslovnog fakulteta u Beogradu, Filozofskog u Skoplju i Pravnog u Subotici.

Brinuo je i o uslovima studiranja. Za vreme njegovog rektorata otvorene su studentske menze na mestu nekadašnjih vojnih kasarni, a više zgrada pretvoreno je u studentske domove. Za Univerzitetsku biblioteku prikupljao je sredstva, a u Beogradu je primio predstavnicu Karnegijeve fondacije.

Za predsednika Srpske kraljevske akademije imenovan je 12. aprila 1921, a tu dužnost obavljao je do smrti. U tom periodu podignuta je palata Akademije u Knez Mihailovoj ulici broj 35, u kojoj je i danas sedište. Cvijić je, među ostalim, predložio Milutina Milankovića za dopisnog člana Akademije.

Iz njegove škole potekla je čitava generacija naučnika. Prvi profesor etnologije na Univerzitetu bio je njegov najstariji učenik i asistent Jovan Erdeljanović, a zatim Tihomir Đorđević. Šestorica Cvijićevih studenata kasnije su postala članovi Akademije, među njima Pavle Vujević i Milisav Lutovac.

Ratne godine i Mirovna konferencija u Parizu

Za vreme balkanskih ratova i Prvog svetskog rata Cvijić je bio savetnik Vlade i Vrhovne komande za geografska i etnografska pitanja. Po nalogu srpske vlade obavljao je važne političke zadatke u Londonu, Parizu, Rimu i Atini. U Londonu je radio na uspostavljanju diplomatskih odnosa Srbije i Velike Britanije, prekinutih posle Majskog prevrata 1903.

Tokom rata boravio je u Švajcarskoj, u Nešatelu, gde se bavio naučnim radom i pomagao srpskim izbeglicama. Na poziv francuskih kolega držao je predavanja o Balkanu na Sorboni. Izvori se razlikuju oko tačnih godina predavanja (1915, 1917–1918 ili 1917–1919), a poznato je i da je ponovo predavao 1925.

Srpska vlada postavila ga je 1918. za prvog stručnjaka za etnografske granice, a početkom 1919. za predsednika teritorijalne sekcije u državnoj delegaciji na Mirovnoj konferenciji u Parizu. Uz svoje etnogeografske karte, a uz zalaganje naučnika Mihajla Pupina, pomogao je da se odrede granice Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca. Državi su tada priključeni, između ostalog, Banat, Baranja i Bled sa Bohinjem i Triglavom.

Ta konferencija bila je prvo mirovno okupljanje u istoriji ratova na kojem su pored političara bili potrebni i naučnici. Cvijić je isticao da nacionalna osećanja ne smeju biti mržnja prema drugim narodima niti potcenjivanje njihovih prava.

Deo kritičara osporavao je njegovu naučnu nepristrasnost, tvrdeći da je geografiju stavljao u službu srpskih državnih interesa. Pitanje makedonskog identiteta podelilo je stručnjake: jedni smatraju da je priznao makedonski narod kao posebnu naciju, a drugi da je Makedonce doživljavao kao južne Srbe. Cvijić je više puta bio predlagan za predsednika vlade, ali tu ponudu nikada nije prihvatio, kao ni članstvo u bilo kojoj partiji.

Privatni život

Cvijić je 1911. godine oženio Ljubicu Nikolić, udovicu iz Beograda, rođenu Krstić (1879–1941). Brak je ostao bez dece. Ljubica je ostala uz njega do kraja života, a posle njegove smrti primila je više od šest stotina telegrama saučešća iz zemlje i sveta.

Govorio je engleski, nemački i francuski, a znao je napamet „Gorski vijenac“. Porodična kuća u Beogradu, sazidana 1905, bila je ukrašena motivima balkanskog folklora, što je odgovaralo njegovom ukusu.

Napore terenskog rada plaćao je zdravljem. Prvi ozbiljni simptomi bolesti pojavili su se pre njegove četrdeset sedme godine. Tačan uzrok smrti izvori ne navode.

Poslednje godine i smrt

Jovan Cvijić umro je u zoru 16. januara 1927. u Beogradu, u 62. godini. Tada je još bio predsednik Akademije i upravnik Geografskog zavoda. Poslednje godine ispunili su mu uređivanje velikih edicija, Geomorfologija i rad za Akademiju.

Od njega su se oprostili kralj Aleksandar, profesor Milutin Milanković i tadašnji rektor Pavle Popović. Sahranjen je na Novom groblju u Beogradu.

Zanimljivosti

• Terenska istraživanja Cvijić je vodio 38 godina, na prostoru od oko 500.000 kvadratnih kilometara, i smatrao je da je neki kraj proučen tek kad se prepešači i razgovara sa stanovnicima.
• Bio je član osam akademija nauka i šesnaest geografskih i prirodnjačkih društava.
• U ime Srbije nastupao je kao stručnjak i diplomata, ali je odbijao političke funkcije.
• Pod pseudonimom „Dinaricus“ objavio je 1915. delo „Jedinstvo Jugoslovena“.
• Njegovo ime nosi Geografski institut SANU, osnovan 1947, koji od 1961. nosi naziv „Jovan Cvijić“.
• Prema jednoj poznatoj izreci koju mu pripisuju, život je da se korisno potroši.

Nagrade i priznanja

Za života je dobio brojna domaća i strana priznanja i bio član više od trideset naučnih društava. Najvažnija su navedena u nastavku.

• Ordeni: Orden Svetog Save III reda (1901), II reda (1904) i I reda (1923); Orden kneza Danila I (1907); Orden Svetog Aleksandra (1909); Legija časti, zapovednik (1911); Orden Belog orla V reda (1911); Krst milosrđa (1920); Orden Belog lava (1925).
• Medalje: zlatna medalja „Conrad Malte-Brun“ Geografskog društva u Parizu (1903); medalja „Eugen Patron“ (1917); Patronska medalja Kraljevskog geografskog društva u Londonu (1920); zlatna medalja Američkog geografskog društva u Njujorku (1924, Cullum Geographical Medal).
• Počasni doktorati: Karlov univerzitet u Pragu (1922) i Univerzitet u Parizu, Sorbona (1924).
• Članstva: Srpska kraljevska akademija (dopisni član 1895, redovni 1899, predsednik od 1921), Češka akademija nauka, Akademija nauka SSSR, Akademija u Briselu, Jugoslovenska akademija znanosti i umjetnosti u Zagrebu, Matica srpska (počasni član) i geografska društva u Beču, Berlinu, Budimpešti, Bukureštu, Ženevi, Londonu i Amsterdamu.

Nasleđe i uticaj

Cvijića i danas smatraju najvažnijim srpskim geografom. Njegova istraživanja karsta ostala su temelj te nauke, a pojmovi koje je uveo koriste se u svetu. Kao tumač prirodnih, istorijskih, etnografskih i etnopsiholoških procesa, jedini je među južnoslovenskim naučnicima uspeo da te oblasti poveže u jedinstven sistem.

Njegova antropogeografsko-etnološka škola uticala je na generacije istraživača. Podstakao je i sistematsko proučavanje naselja i seoba na Balkanu, koje se nastavlja u Etnografskom institutu i Geografskom institutu SANU.

Po njemu se zovu brojne osnovne i srednje škole i ulice širom Srbije. U Beogradu postoji Memorijalni muzej Jovana Cvijića, smešten u njegovoj kući u Ulici Jelene Ćetković broj 5. Kuća je proglašena za kulturno dobro 1963, mada neki izvori navode 1996, a muzej je otvoren 1968. Spomenik mu je podignut u Studentskom parku, a njegov lik nalazi se na novčanici od 500 dinara, koja je puštena u opticaj 17. septembra 2004.

Biografija – najčešća pitanja

Ko je bio Jovan Cvijić?

Jovan Cvijić bio je srpski geograf, geomorfolog i etnolog, osnivač srpske geografije, profesor i rektor Univerziteta u Beogradu i predsednik Srpske kraljevske akademije.

Kada i gde je rođen Jovan Cvijić?

Rođen je 11. oktobra 1865. u Loznici. Neki izvori navode 12. oktobar, a po starom kalendaru to je 29. septembar.

Po čemu je Jovan Cvijić najpoznatiji?

Najpoznatiji je kao utemeljivač karstologije i srpske geografije, autor dela „Karst“, „Balkansko poluostrvo i južnoslovenske zemlje“ i „Geomorfologija“, kao i po ulozi stručnjaka na Mirovnoj konferenciji u Parizu 1919.

Šta je Jovan Cvijić studirao i gde je doktorirao?

Studirao je prirodne nauke na Velikoj školi u Beogradu, a zatim fizičku geografiju i geologiju u Beču. Doktorirao je 22. januara 1893. na Univerzitetu u Beču radom „Das Karstphänomen“, kod profesora Albrehta Penka.

Da li je Jovan Cvijić bio rektor Univerziteta u Beogradu?

Jeste, dvaput: 1906–1907 i 1919–1920. Bio je i jedan od prvih osam redovnih profesora Univerziteta kada je osnovan 1905.

Kakvu je ulogu Jovan Cvijić imao na Mirovnoj konferenciji u Parizu?

Bio je stručnjak za etnografske granice i predsednik teritorijalne sekcije u delegaciji Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca. Njegove etnografske karte pomogle su da se odrede granice nove države.

Ko je bila supruga Jovana Cvijića i da li je imao dece?

Supruga mu je bila Ljubica Nikolić, rođena Krstić (1879–1941), s kojom se oženio 1911. Brak je ostao bez dece.

Kada i gde je Jovan Cvijić umro i gde je sahranjen?

Umro je 16. januara 1927. u Beogradu, a sahranjen je na Novom groblju. Uzrok smrti izvori ne navode.

Koja su najvažnija dela Jovana Cvijića?

Među najvažnijim su „Das Karstphänomen“ (1893), „Antropogeografski problemi Balkanskog poluostrva“ (1902), „Osnove za geografiju i geologiju Makedonije i Stare Srbije“ (1906–1911), „Balkansko poluostrvo i južnoslovenske zemlje“ (1918, 1922) i „Geomorfologija“ (1924–1926).

Gde se nalazi Memorijalni muzej Jovana Cvijića?

Memorijalni muzej nalazi se u Beogradu, u Ulici Jelene Ćetković broj 5, u kući u kojoj je Cvijić živeo. Kuća je sazidana 1905, a muzej je otvoren 1968.

Zaključak

Jovan Cvijić ostavio je neizbrisiv trag u srpskoj i svetskoj nauci. Kao osnivač srpske geografije, utemeljivač karstologije i tvorac antropogeografskog pristupa, povezao je prirodne i društvene nauke i istražio Balkan kao malo ko pre njega.

Kao rektor, predsednik Akademije i stručnjak na Mirovnoj konferenciji u Parizu, uticao je i na obrazovanje i na državne granice. Njegova dela, institucije i učenici nastavljaju da žive, a njegovo ime nose škole, muzej, institut i novčanica.