Ko je Petar II Petrović Njegoš

Petar II Petrović Njegoš (Njeguši, 13. novembar 1813 – Cetinje, 31. oktobar 1851) bio je srpski vladika, svetovni vladar, pesnik i filozof. Rođen je kao Radivoje, zvani Rade, a ime Petar dobio je pri zamonašenju. Na čelu Crne Gore stajao je od 1830. do 1851. godine, a u istoriji je ostao upamćen kao državnik koji je udario temelje savremenih državnih institucija.

Ipak, Njegoš je najpoznatiji po svom književnom delu. Njegov epsko-dramski spev „Gorski vijenac“ smatra se jednim od najvećih ostvarenja južnoslovenske književnosti. Pored njega, napisao je „Lučo mikrokozma“ i „Lažnog cara Šćepana Malog“, a za života je sarađivao sa piscima i naučnicima kao što su Sima Milutinović Sarajlija i Vuk Karadžić.

Poreklo i detinjstvo

Rade je rođen u planinskom selu Njeguši, nedaleko od Cetinja, u porodici Petrović. Otac mu je bio Tomo Petrović, pripadnik njeguškog bratstva, a majka Ivana, rođena Proroković, ćerka njeguškog kapetana Laza Prorokovića. Porodica je imala petoro dece, a Rade je bio srednji među sinovima, između starijeg Pera i mlađeg Jovana.

Detinjstvo je proveo u Njegušima, čuvajući očevo stado. Njeguši su tada bili udaljeno selo u Staroj Crnoj Gori, a život u tom kraju oblikovale su plemenske zajednice i stalni sukobi sa Osmanlijama. Rade je od malena slušao narodne pesme i priče, koje će kasnije snažno obeležiti njegovo stvaralaštvo.

Njegov stric Petar I Petrović Njegoš bio je tada vladika i vladar Crne Gore. Upravo je on primetio nadarenost svog sestrića i počeo da ga priprema za naslednika.

Obrazovanje i prvi učitelji

Njegoš nije imao formalno školovanje. Čitati i pisati naučio je kao dvanaestogodišnjak kod monaha u Cetinjskom manastiru. Potom je godinu dana učio italijanski jezik u manastiru Savina, a oko osamnaest meseci proveo je u manastiru Topla kod Herceg Novog, gde je uz sveštenika Josifa Tropovića učio ruski i francuski. (Izvori se razlikuju oko tačnog redosleda i mesta školovanja.)

Presudan uticaj na njegov duhovni razvoj imao je pesnik Sima Milutinović Sarajlija, koji je 1827. godine došao u Cetinje kao sekretar vladike Petra I. Sarajlija je mladog Radeta uveo u poeziju i podstakao ga da zapisuje narodne pesme i priče. Bio je i neobičan mentor, pa ga je podučavao i streljaštvu i mačevanju.

Tokom godina Njegoš je kroz samostalno čitanje upoznao dela Aleksandra Puškina (rus. Alexander Pushkin), Vasilija Žukovskog (rus. Vasily Zhukovsky), Viktora Igoa (franc. Victor Hugo), Alfonsa de Lamartina (franc. Alphonse de Lamartine), Džordža Gordona Bajrona (engl. George Gordon Byron), Dantea Aligijerija i Džona Miltona (engl. John Milton). Upravo ta lektira odnela je prevagu u oblikovanju njegovog pesničkog izraza.

Dolazak na vlast

Kada je Petar I preminuo 1830. godine, njegov testament pročitan je pred okupljenim glavarima i narodom na gumnu ispred Cetinjskog manastira. Prema njemu, naslednik je bio sestrić Rade Petrović, tada tek sedamnaestogodišnjak. Tako je mladi Njegoš preuzeo duhovnu i svetovnu vlast nad Crnom Gorom.

Nasledio je težak teret. Zemlja je bila siromašna, podeljena između plemena koja su često ratovala jedna sa drugima, a spoljni pritisak Osmanlija bio je stalan. Pored toga, vlast je dotad bila podeljena između vladike i guvernadora, pa je i sam položaj mladog vladara bio nesiguran. Rade je pri zamonašenju dobio ime Petar, a kao Petar II Petrović Njegoš ušao je u istoriju. Ime Njegoš potiče od njegovog rodnog sela.

Unutrašnja politika i reforme

Njegoš je svoju vladavinu posvetio jačanju države. Cilj mu je bio da uz pomoć novih institucija ukloni plemensku anarhiju i uspostavi centralizovanu vlast. Prema jednom od izvora, zemlju je za dvadeset i jednu godinu ostavio znatno stabilnijom nego što ju je zatekao.

Senat, Gvardija i Perjanici

Godine 1831. osnovao je Praviteljstvujušči senat, prvo državno telo koje je spajalo plemenske glavare u zajedničkom upravljanju zemljom. Prvi predsednik Senata bio je Ivan Vukotić, a potpredsednik Matija Vučićević. Obojica su bili ruski državljani, ali su početkom 1834. smenjeni zbog neslaganja sa vladarom. Njihovo mesto zauzeo je Njegošev brat Pero Tomov Petrović. Pored Senata, Njegoš je stvorio Gvardiju i Perjanike, oružane sile zadužene za izvršavanje odluka vlasti.

Porezi i izgon guvernadora

Njegoš je 1830. ukinuo titulu guvernadora, a poslednjeg guvernadora, Vuka Radonjića, proterao je iz zemlje 1832. godine. Time je ujedinio svetovnu i versku vlast u jednoj ličnosti. Uveo je i redovno plaćanje poreza, ali se godina razlikuje u izvorima: prema jednima to je 1833, a prema drugima 1837. godina. Plemena koja su odbijala da plaćaju bila su kažnjavana.

Putovanje u Rusiju i zaređenje za episkopa

Da bi mogao da obavlja crkvene dužnosti, Njegoš je morao da bude zaređen za episkopa. U tom cilju otputovao je 1833. godine u Sankt Peterburg, gde je uživao pokroviteljstvo ruskog cara Nikolaja I (rus. Nikolai I). Zaređen je za episkopa u Rusiji, a ruski dvor mu je pružio novčanu pomoć i političku podršku.

Na putu je svratio i u Beč, gde se sastao sa Vukom Karadžićem i podržao njegovu reformu srpskog jezika. Karadžić je potom u jesen 1834. posetio Crnu Goru, a 1837. objavio knjigu „Montenegro und die Montenegriner“. Tako je Njegoš prvi put uspostavio duboku vezu sa evropskim intelektualnim krugovima.

Prve škole, štamparija i „Grlica“

Iz Rusije je Njegoš doneo štampariju, kupljenu uz rusku pomoć. Cetinjska štamparija osnovana je 1834. godine, a iste godine otvorena je i prva svetovna škola u Crnoj Gori, koja je radila u prostorijama Cetinjskog manastira.

Kalendar i almanah „Grlica“ izlazio je na Cetinju od 1835. do 1839. godine. Uređivao ga je Dimitrije Milaković, Njegošev lični sekretar, a među najčešćim saradnicima bili su sam Njegoš i Sima Milutinović Sarajlija. „Grlica“ je bila prva serijska publikacija u Crnoj Gori i namenjena je prvenstveno mladima. Milaković je napisao i prve školske udžbenike, među njima „Srpski bukvar“ (1836) i srpsku gramatiku za crnogorsku omladinu.

Odnosi sa Rusijom i Austrijom

Rusija je bila najvažniji saveznik i glavni finansijer Crne Gore, pa je Njegoš često morao da balansira između ruskih interesa i potreba svoje zemlje. Drugo putovanje u Rusiju, 1837. godine, usledilo je zbog teških unutrašnjih i spoljnih prilika. Kada su se pojavile intrige oko njegove vladavine, ruska vlada je formirala posebnu komisiju na čelu sa konzulom Jeremijom Gagićem. Istraga je završena u Njegošev korist.

Sa Austrijom je Njegoš održavao pažljive, ali nepoverljive odnose. Zbog novčanih potreba prodao je manastir Maine 1837. godine, a 1839. i manastir Stanjeviće, prilikom razgraničenja između Crne Gore i Austrije. Za oba manastira dobio je 35.000 talira.

Odnosi sa Osmanlijama i susedima

Granični sukobi sa Osmanlijama pratili su celu Njegoševu vladavinu. Nastojao je da proširi crnogorsku teritoriju, pa je podržavao i ohrabrivao trupe koje su želele da Grahovo pripoji Crnoj Gori. Razvijao je i snažnu propagandu među plemenima iz Brda i Hercegovine, s ciljem da ujedini pravoslavno stanovništvo u borbi protiv Osmanlija.

Pokušaj da istera Osmanlije iz okolnih krajeva nije uspeo. Pred kraj života nad Crnom Gorom nadvila se nova opasnost, jer je Omer-paša Latas (tur. Omer Pasha Latas) pripremao napad na zemlju.

Književno stvaralaštvo

Iako je više od dvadeset godina vladao, Njegoš je najpoznatiji upravo po svom književnom opusu. U delima je spojio narodnu tradiciju, lirsku poeziju i biblijske motive. Pisati je počeo sa sedamnaest godina.

Rane pesme

Prve zbirke objavio je tokom tridesetih godina 19. veka: „Glas kamenštaka“ (1833), „Pustinjak cetinjski“ i „Lijek jarosti turske“ (1834). Ove pesme još su u velikoj meri oblikovane narodnim pesništvom i uticajem Sime Milutinovića Sarajlije.

„Ogledalo srpsko“ i „Luča mikrokozma“

„Ogledalo srpsko“ je zbirka rodoljubivih pesama o borbama Crnogoraca i Srba, a kao godina nastanka najčešće se navodi 1835, iako se izvori razlikuju. „Luča mikrokozma“ objavljena je u Beogradu 1845. godine. To je versko-filozofski spev o padu čoveka i njegovoj božanskoj prirodi, a kritičari u njemu vide uticaj Miltonovog „Izgubljenog raja“.

„Gorski vijenac“

Njegošev najpoznatiji spev nastao je 1846, a štampan je 1847. u Beču, u štampariji jermenskih mehitarista, koja je objavljivala i dela Vuka Karadžića. Radnja je smeštena u 18. vek i prikazuje pokušaje vladike Danila da uredi odnose među zavađenim plemenima i da suzbije uticaj Osmanlija. Spev ima gotovo tri hiljade stihova i ujedinjuje elemente usmenog epa i dramske forme.

Delo je posvećeno „prahu oca Srbije“, Karađorđu. Do 1996. godine doživelo je više od stotinu dvadeset izdanja, a do 1913. prevedeno je na deset jezika. Pitanje tumačenja „Gorskog vijenca“ ostalo je otvoreno: tokom i posle ratova u Jugoslaviji pojedini kritičari ponovo su preispitivali delo, dok drugi naglašavaju da ga treba čitati u istorijskom kontekstu u kojem je nastalo.

„Lažni car Šćepan Mali“ i „Slobodijada“

Dramu u stihovima „Lažni car Šćepan Mali“ Njegoš je napisao 1847, a objavljena je 1851. godine. Radnja prati neobičan događaj iz istorije Crne Gore, vladavinu Šćepana Malog, koji se predstavljao kao ruski car. Poema „Slobodijada“ nastala je 1835, ali je objavljena tek 1854, posle Njegoševe smrti.

Biljarda – Njegoševa rezidencija

Godine 1838. Njegoš je pored Cetinjskog manastira podigao zgradu poznatu kao Biljarda, nazvanu po biljarskom stolu koji je dopremljen na Cetinje. U njoj su bili smešteni Senat i njegov stan. Zgrada je imala prizemlje i sprat sa dvadeset i pet prostorija.

Zidove su krasili oružje i portreti ličnosti koje je cenio, među njima Petra Velikog, Nikolaja I, Napoleona, Karađorđa i Bajrona. Danas je Biljarda muzej, otvoren 1951, u kojem se čuvaju originalni rukopis „Gorskog vijenca“, pesma „Noć skuplja vijeka“, testament kojim je Rade određen za vladara i prvi crnogorski kalendar „Grlica“.

Privatni život

O Njegoševom privatnom životu postoji malo proverenih podataka. Kao monah i episkop živeo je skromno, okružen sekretarima i saradnicima, a veći deo vremena posvećivao je državnim poslovima i pisanju. Njegoš je neko vreme proveo i u Italiji, u Trstu, Veneciji i Napulju, što je ostavilo traga u delima „Tri dana u Trijestu“, „Pirovanje“ i „Polazak Pompeja“.

Zdravlje mu je opadalo poslednjih godina života. Preminuo je od tuberkuloze, a o drugim detaljima iz njegovog privatnog života nema pouzdanih izvora.

Poslednje godine i smrt

Njegoš je preminuo u Cetinju 31. oktobra 1851. godine (19. oktobra po starom kalendaru), u trideset osmoj godini života. Uzrok smrti bila je tuberkuloza. Umro je u jednom od najtežih trenutaka za Crnu Goru, kada je Omer-paša Latas pripremao napad.

Naslednik mu je postao Danilo Petrović Njegoš. On je 1852. godine proglasio Crnu Goru svetovnom kneževinom, čime je okončan period vladika-vladara.

Sahrana i mauzolej na Lovćenu

Njegoš je 1845. godine, iste godine kad je u Beogradu štampana „Luča mikrokozma“, naredio da se na Jezerskom vrhu Lovćena podigne skromna kapela. Posvetio ju je svom stricu, svetom Petru Cetinjskom, i izrazio želju da bude sahranjen upravo tu. Mesto njegovog večnog počivališta imalo je dug i buran put.

Od Cetinjskog manastira do prve kapele

Iako je izričito zatražio da bude sahranjen na Lovćenu, Crnogorci su se plašili da bi Osmanlije mogle oskrnaviti njegove posmrtne ostatke. Zato je prvo sahranjen u Cetinjskom manastiru, pored moštiju strica Petra I. Njegovi ostaci preneti su u kapelu na Lovćenu 27. avgusta 1855. godine.

Kapela iz 1925. i mauzolej iz 1974.

Kapela je oštećena tokom Prvog svetskog rata (izvori se razlikuju: pominju se oštećenje i rušenje od strane austrougarskih snaga), a ostaci su privremeno vraćeni u Cetinje. Septembra 1925. kapela je obnovljena uz podršku kralja Aleksandra, a posmrtni ostaci su ponovo sahranjeni. Odlukom vlasti iz 1952. odlučeno je da se kapela zameni mauzolejom koji je osmislio vajar Ivan Meštrović. Kapela je srušena 1972, a mauzolej je svečano otvoren 28. jula 1974.

Mauzolej se nalazi na Jezerskom vrhu, na oko 1.657 metara nadmorske visine, a do njega vodi tunel sa 461 stepenikom. Unutra se nalazi Njegoševa statua od jednog bloka granita teška 28 tona, a na ulazu dve kariatide. Mauzolej godišnje poseti blizu 70.000 ljudi. Pitanje obnove kapele i dalje izaziva različita mišljenja u javnosti.

Priznanja i spomenici

Njegošu su podignuti brojni spomenici i muzeji. Prvi spomenik njemu u svetu otkriven je u Trebinju 28. i 29. maja 1934, delo vajara Tome Rosandića, a otkrio ga je Jovan Dučić. Pošta Srbije 2023. godine izdala je marku povodom dve stotine deset godina od Njegoševog rođenja, sa motivom portreta Petra Lubarde i Meštrovićevog mauzoleja.

Njegoš je proglašavan nacionalnim pesnikom Jugoslavije, a „Gorski vijenac“ danas se izučava u školama i na univerzitetima širom regiona.

Zanimljivosti

• Prvi put je naučio da čita i piše tek sa dvanaest godina.
• Postao je vladar Crne Gore sa sedamnaest godina.
• Ime Njegoš potiče od njegovog rodnog sela Njeguši.
• Biljarda je dobila ime po biljarskom stolu koji je dopremljen u Cetinje.
• Njegoševi ostaci preseljavani su više puta pre konačnog polaganja u mauzolej 1974.
• Meštrović, tvorac mauzoleja, prema jednom izvoru nikada nije bio na Lovćenu.

Nasleđe i uticaj

Njegoševo nasleđe je dvostruko. Kao državnik postavio je temelje savremene crnogorske države, uspostavivši Senat, Gvardiju, Perjanike i sistem poreza. Kao pesnik napisao je dela koja se i danas čitaju, preštampavaju i prevode.

Zbog „Gorskog vijenca“ ostao je i predmet rasprava, jer se u njemu vide različita značenja, od slavljenja slobode do kritika u vezi sa tumačenjem istorijskih događaja. Njegoš se i danas poštuje u Crnoj Gori i Srbiji, a pitanje njegove nacionalne pripadnosti predmet je različitih tumačenja.

Biografija – najčešća pitanja

Ko je bio Petar II Petrović Njegoš?

Petar II Petrović Njegoš bio je crnogorski vladika, vladar, pesnik i filozof. Vladao je Crnom Gorom od 1830. do 1851. godine, a najpoznatiji je kao autor speva „Gorski vijenac“.

Kada i gde je rođen Njegoš?

Njegoš je rođen 13. novembra 1813. (1. novembra po starom kalendaru) u selu Njeguši, nedaleko od Cetinja.

Kako se zvao pre nego što je postao vladika?

Njegovo pravo ime bilo je Radivoje Petrović, zvani Rade. Ime Petar dobio je pri zamonašenju.

Koje je Njegoševo najpoznatije delo?

Najpoznatije delo je „Gorski vijenac“, objavljen 1847. u Beču. Važna dela su i „Luča mikrokozma“ i „Lažni car Šćepan Mali“.

Šta je Njegoš uradio kao vladar?

Osnovao je Senat, Gvardiju i Perjanike, uveo poreze, proterao guvernadura Vuka Radonjića, otvorio prvu svetovnu školu, osnovao štampariju i pokrenuo almanah „Grlica“.

Da li je Njegoš bio školovan?

Nije imao formalno školovanje. Učio je u manastirima Cetinje, Savina i Topla, a poeziju i filozofiju kod Sime Milutinovića Sarajlije.

Od čega je umro Njegoš?

Preminuo je od tuberkuloze 31. oktobra 1851. godine u Cetinju, u trideset osmoj godini života.

Gde je sahranjen Njegoš?

Sahranjen je u mauzoleju na Jezerskom vrhu Lovćena, koji je osmislio Ivan Meštrović i koji je otvoren 1974. godine. Prvobitno je sahranjen u Cetinjskom manastiru.

Da li je Njegoš bio Srbin ili Crnogorac?

Njegoš je rođen u Crnoj Gori i vladao je njom. U crnogorskoj tradiciji smatra se crnogorskim, a u srpskoj i srpskim pesnikom, pa je pitanje njegove nacionalne pripadnosti predmet različitih tumačenja.

Zaključak

Petar II Petrović Njegoš bio je jedinstvena ličnost u istoriji Balkana: vladar i vladika koji je u kratkom životu od trideset sedam godina udario temelje državnih institucija Crne Gore i istovremeno stvorio dela koja se ubrajaju u vrhove južnoslovenske književnosti. „Gorski vijenac“ i danas je njegovo najpoznatije ostvarenje, a mauzolej na Lovćenu svedoči o trajnom značaju njegove ličnosti.