Ko je Đorđe Petrović Karađorđe

Đorđe Petrović, poznatiji po nadimku Karađorđe, bio je srpski vojskovođa i državnik koji je predvodio Prvi srpski ustanak protiv Osmanskog carstva od 1804. do 1813. godine. Rođen u siromašnoj seljačkoj porodici u Šumadiji, Karađorđe je od hajduka i graničarskog vojnika izrastao u voždа – vrhovnog vođu srpskog naroda – i postao rodonačelnik dinastije Karađorđević. Njegovo ime je neraskidivo povezano sa obnovom srpske državnosti posle vekova osmanske vlasti, a istorija ga pamti i kao čoveka izuzetno teškog i preke naravi, čiji je život obeležen jednako velikim uspesima koliko i ličnim tragedijama.

Poreklo i detinjstvo

Porodica Đorđa Petrovića poreklom je, prema predanju, iz okoline Podgorice u Crnoj Gori, odakle su se njegovi preci doselili u Šumadiju. Rođen je u selu Viševac, kod Rače, kao treće dete i prvi sin Petra i Marice (rođene Živković). Porodica je bila veoma siromašna, a otac Petar se bavio zemljoradnjom i stočarstvom. Majka Marica, žena snažnog karaktera, u narodu je zbog svoje odlučnosti nazivana "Marica Katana".

Iako je rođen u Viševcu, Đorđe je detinjstvo proveo u obližnjoj Topoli, gde se porodica preselila. Kao dečak je radio teške poljske poslove i nadničio kod imućnijih Srba, pa i kod Turaka, čime je pomagao porodici. Već u ranoj mladosti isticao se neobičnom fizičkom snagom i hrabrošću, ali i naglom, prekom naravi koja će obeležiti čitav njegov kasniji život.

Obrazovanje

Đorđe Petrović nikada nije pohađao školu i ostao je nepismen do kraja života. To ga, međutim, nije sprečilo da postane vešt vojskovođa i, kasnije, vrhovni vožd države u nastajanju – dokumenta je diktirao pisarima i sekretarima, od kojih je jedan bio i Naum Krnar, koji će kasnije podeliti njegovu tragičnu sudbinu.

Mladost, hajdučija i frajkori

Kao devetnaestogodišnji mladić, Đorđe se oženio Jelenom Jovanović, siromašnom devojkom iz sela Masloševa. Prema pojedinim predanjima, Jelenini roditelji su se protivili braku, pa ju je Đorđe silom odveo. Uskoro potom, tokom Austrijsko-turskog rata (1788–1791), Đorđe se pridružio srpskim frajkorima – habzburškoj miliciji sastavljenoj od Srba – gde se istakao hrabrošću u borbama protiv Turaka.

Posle rata i sklapanja mira, porodica se u jednom trenutku, u bekstvu pred turskom osvetom, povlačila prema Sremu. Prema većini istorijskih izvora, otac Petar je u toj situaciji predložio povratak i predaju, što je Đorđe smatrao izdajom i sramotom za porodicu. Više izvora navodi da je tom prilikom došlo do sukoba u kojem je Petar izgubio život, a odgovornost se pripisuje samom Đorđu ili nekome iz njegove pratnje po njegovom nalogu. Karađorđe je kasnije, po povratku u Srbiju 1796. godine, u manastiru Fenek zatražio od crkve oproštaj za ovaj čin.

Po povratku u Srbiju, Đorđe se bavio trgovinom stokom i svinjama, zahvaljujući čemu je stekao izvestan imetak i ugled među meštanima kao pouzdan i preduzimljiv domaćin. Učestvovao je i u Kočinoj krajini (1788–1791) kao dobrovoljac, čime je stekao vojno iskustvo koje će mu kasnije biti od presudnog značaja.

Seča knezova i početak Prvog srpskog ustanka

Početkom 1804. godine, dahije – odmetnuti janičarski starešine koji su preuzeli vlast u Beogradskom pašaluku – izvršile su takozvanu Seču knezova, masovno pogubljenje uglednih srpskih glavara, sveštenika i trgovaca za koje su verovali da bi mogli predvoditi pobunu. Umesto da uguši otpor, ovaj zločin je izazvao suprotan efekat i ujedinio srpski narod.

Na tajnom zboru u Orašcu, održanom na Sretenje, 14. februara 1804. godine, okupljene srpske starešine odlučile su da podignu ustanak. Pošto su ponuđenu čast vođstva odbili Stanoje Glavaš i knez Teodosije Marićević, izbor je pao na Đorđa Petrovića, uglednog i imućnog domaćina sa vojnim iskustvom iz frajkorskih redova. Tako je Đorđe Petrović, polaganjem zakletve, postao vožd Karađorđe – vrhovni vojni i politički vođa srpskog ustanka.

Vojni pohodi i prve pobede

Prve akcije ustanika bile su usmerene protiv dahijske vlasti – paljeni su turski hanovi, proterivane su hadžije, a ustanici su brzo oslobodili veći deo Beogradskog pašaluka. Turska Porta je isprva podržavala obračun sa odmetnutim dahijama, pa je čak izdala naredbu za njihovo pogubljenje, ali kada se ustanak proširio i prerastao u opštu borbu protiv osmanske vlasti, sultan je poslao redovnu vojsku da ga uguši.

Karađorđe i njegove vojvode – među kojima su bili Stanoje Glavaš, Milenko Stojković, Petar Dobrnjac, Veljko Petrović i Jakov Nenadović – zadali su Turcima nekoliko teških poraza. Godine 1805. ustanici su pobedili tursku vojsku Hafiz-paše u bici na Ivankovcu. Godine 1806. usledile su dve odlučujuće pobede: na Mišaru, gde je razbijena bosanska vojska, i na Deligradu, gde je zaustavljena niška vojska. Ove pobede primorale su Portu na pregovore i potpisivanje takozvanog Ičkovog mira, koji su ustanici, ohrabreni ruskom podrškom, na kraju odbili.

Oslobođenje Beograda i vrhunac ustanka

Krajem 1806. godine ustanici su, posle duge opsade, oslobodili Beograd, a početkom naredne godine i Beogradsku tvrđavu, čime je ustanak dostigao vrhunac. U saradnji sa ruskom vojskom, koja je u tom periodu ratovala protiv Turske, Srbi su do 1809–1810. godine oslobodili čitav Beogradski pašaluk i proširili teritoriju pod ustaničkom vlašću i na delove Bosne i Novopazarskog sandžaka. Vojna sreća se povremeno okretala protiv ustanika – godine 1809. srpska vojska je pretrpela težak poraz kod Čegra, u bici u kojoj je poginuo vojvoda Stevan Sinđelić.

Stvaranje srpske države

Karađorđe nije bio samo vojskovođa – pod njegovim vođstvom postavljeni su i temelji prve moderne srpske države. Već 1805. godine, na skupštini u selu Borku, osnovan je Praviteljstvujušči sovjet serbski, prvo centralno telo izvršne vlasti u ustaničkoj Srbiji, koje se smatra pretečom savremene Vlade Republike Srbije. Godine 1811. Karađorđe je postao i predsednik ovog Sovjeta, čime je formalno objedinio vojnu i civilnu vlast.

U oblasti prosvete i kulture, 1808. godine u Beogradu je osnovana Velika škola, prva visokoškolska ustanova ovog tipa u Srbiji, kao i Bogoslovija. Prvi srpski ministar prosvete – "popečitelj prosveštenija" – postao je poznati prosvetitelj Dositej Obradović. Uređeni su i osnovni elementi sudstva i uprave, ukinuti su feudalni spahijski odnosi, a uspostavljena je unutrašnja autonomna vlast u Beogradskom pašaluku.

Odnosi sa Rusijom, Austrijom i Turskom

Tokom čitavog ustanka, Karađorđe je nastojao da obezbedi podršku velikih sila, pre svega Rusije, sa kojom je Srbija delila pravoslavnu veru i slovensko poreklo. Rusko carstvo je ustanicima pružalo vojnu i diplomatsku pomoć, naročito tokom rusko-turskog rata. Sa Austrijom su odnosi bili složeniji – Habzburška monarhija je povremeno pružala utočište srpskim izbeglicama i vojvodama, ali nije bila spremna na otvoren sukob sa Osmanskim carstvom.

Sukob sa Milošem Obrenovićem i pad ustanka

Unutar ustaničkih redova postepeno su se javljale podele i rivalstva između vojvoda, a jedan od istaknutih mlađih starešina bio je Miloš Obrenović, koji će odigrati kobnu ulogu u Karađorđevoj sudbini. Godine 1812. Bukureškim mirom, kojim je okončan rusko-turski rat, Rusija je obezbedila Srbiji određenu autonomiju, ali je ubrzo, zauzeta Napoleonovim pohodom na Rusiju, povukla vojnu podršku ustanicima.

Ostavljena bez ruske pomoći, srpska vojska nije mogla da odoli obnovljenoj turskoj ofanzivi. Posle nekoliko meseci otpora, Beograd je 7. oktobra 1813. godine ponovo pao u turske ruke, a Prvi srpski ustanak je ugušen. Karađorđe je, zajedno sa velikim brojem vojvoda i porodica, prešao u Austriju, ostavljajući narod bez vojnog vođstva u trenutku turske odmazde.

Egzil u Austriji i Rusiji

Posle sloma ustanka, Karađorđe je izvesno vreme boravio u Austriji, gde je bio i kratko interniran, a potom se preselio u Rusko carstvo. U Srbiji je u međuvremenu izbio Drugi srpski ustanak (1815) pod vođstvom Miloša Obrenovića, koji je, za razliku od Karađorđa, izabrao put pregovora sa Turcima i postepenog sticanja autonomije. Karađorđe je iz izgnanstva pratio događaje u domovini, a jedno vreme se priključio i grčkom pokretu za oslobođenje (Filiki eterija), sa idejom da nastavi borbu protiv Osmanskog carstva.

Povratak u Srbiju i tragična smrt

U julu 1817. godine Karađorđe se tajno vratio u Srbiju, verovatno sa namerom da se dogovori sa Milošem Obrenovićem o zajedničkoj akciji protiv Turaka, moguće i o ponovnom preuzimanju vlasti. Uputio se u Radovanje kod Velike Plane, kod svog kuma, vojvode Vujice Vulićevića, tražeći da mu ovaj posreduje sastanak sa Milošem.

Miloš Obrenović, koji je Karađorđev povratak video kao ozbiljnu pretnju sopstvenoj vlasti, odlučio je da ga ukloni. Prema istorijskim izvorima, naredbu za ubistvo preneo je preko Tome Vučića Perišića, a izvršenje je organizovao upravo Vujica Vulićević, iako je bio Karađorđev kum. Rano izjutra, 25. jula (13. jula po starom kalendaru) 1817. godine, dok je Karađorđe spavao u kolibi na imanju Dragića Vojkića u Radovanjskom lugu, Vujičin čovek Nikola Novaković usmrtio ga je udarcem sekire u glavu. Istim oružjem ubijen je i Karađorđev pratilac i sekretar, Naum Krnar. Novaković je obojici odsekao glave, koje su preko Vujice Vulićevića i Miloša Obrenovića poslate osmanskim vlastima u Carigrad kao dokaz lojalnosti, gde su bile javno izložene sedam dana.

Karađorđevo telo je prvo sahranjeno na mestu ubistva, u Radovanjskom lugu. Kneginja Ljubica, supruga Miloša Obrenovića, kasnije je 1819. godine njegove posmrtne ostatke prenela u crkvu Rođenja Presvete Bogorodice u Topoli, koju je sam Karađorđe podigao 1811. godine. Tek 1930. godine, više od jednog veka posle ubistva, njegovi posmrtni ostaci konačno su preneti u porodičnu kriptu Crkve Svetog Đorđa na Oplencu, mauzolej dinastije Karađorđević koji je podigao njegov unuk, kralj Petar I.

Privatni život

Karađorđe se oko 1785–1786. godine oženio Jelenom Jovanović, sa kojom je dobio sedmoro dece: sinove Simu (umro odmah po rođenju), Aleksu i Aleksandra, i ćerke Savu, Saru, Poleksiju i Stamenku. Sin Aleksandar Karađorđević kasnije je postao knez Srbije (1842–1858) i nastavio dinastičku lozu koja nosi njegovo ime.

Karađorđe je bio čovek izrazito teškog i naprasitog karaktera. Istoričari ga opisuju kao odlučnog i strogog vođu koji je uživao autoritet i strah među saradnicima, ali koji je često presuđivao naglo, bez suđenja, u trenucima besa. Osim ubistva oca, izvori navode i da je tokom ustanka, u napadu besa zbog vesti da je zlostavljao devojke u Topoli, kaznio i sopstvenog brata. Ovi događaji, iako retko pominjani u popularnim prikazima njegovog lika, dobro su dokumentovani u istorijskoj literaturi i predstavljaju sastavni deo složene slike o njegovoj ličnosti.

Zanimljivosti

• Nadimak "Kara" (crni, tur.) dobio je, prema predanju, zbog svoje tamne puti, crnih očiju i preke, "mračne" naravi koja je ulivala strah čak i saradnicima.
• Pre ustanka bavio se trgovinom svinjama i stokom, zbog čega je pre 1804. godine bio poznat prevashodno kao ugledan i imućan trgovac, a ne kao vojskovođa.
• Njegovo telo je, zbog burne istorije posmrtnih ostataka, sahranjivano čak četiri puta na tri različite lokacije pre nego što je 1930. godine konačno počivalo na Oplencu.
• Karađorđeva glava je posle ubistva bila poslata u Carigrad i javno izložena, dok mu je telo ostalo u Srbiji.
• Njegov unuk, kralj Petar I Karađorđević, sagradio je Crkvu Svetog Đorđa na Oplencu kao mauzolej posvećen upravo njemu i celoj dinastiji.

Nagrade i priznanja

Kao priznanje za doprinos borbi protiv zajedničkog neprijatelja, Karađorđe je od ruskog cara dobio visoko odlikovanje – Orden Svete Ane, koji je nosio i u trenutku ubistva 1817. godine, a koji su mu ubice takođe oduzele zajedno sa novcem koji je nosio u bisagama.

Nasleđe i uticaj

Karađorđe se smatra jednim od osnivača moderne srpske države. Prvi srpski ustanak, iako vojno na kraju ugušen 1813. godine, predstavlja prekretnicu u srpskoj istoriji – tada su prvi put posle vekova osmanske vlasti uspostavljeni sopstveni organi vlasti, škole i vojska, a temelji postavljeni u tom periodu nastavili su da se grade i posle njegove smrti, sve do potpunog sticanja srpske nezavisnosti u 19. veku.

Dinastija Karađorđević, koju je osnovao, vladala je Srbijom, a potom i Kraljevinom Jugoslavijom, sve do Drugog svetskog rata, i danas postoji kao kraljevska porodica bez formalne vlasti. Dan podizanja ustanka, Sretenje (15. februar po novom kalendaru), obeležava se u Srbiji kao Dan državnosti. Karađorđev lik danas nosi bezbroj ulica, škola, trgova i spomenika širom Srbije, a njegova ličnost ostaje trajna inspiracija u srpskoj književnosti, umetnosti i narodnom predanju – od Njegoševog "Gorskog vijenca", koji mu je posvećen, do brojnih filmova i istorijskih dela.

Biografija – najčešća pitanja

Ko je bio Karađorđe?

Karađorđe, pravim imenom Đorđe Petrović, bio je srpski vojskovođa i državnik koji je predvodio Prvi srpski ustanak (1804–1813) protiv Osmanskog carstva i postao rodonačelnik dinastije Karađorđević.

Zašto se zove Karađorđe?

Nadimak "Karađorđe" (od turske reči "kara" – crn) dobio je zbog tamnog tena, crnih očiju i naglašeno preke, ozbiljne naravi koja je ulivala strah okolini.

Kada je i gde rođen Karađorđe?

Prema najčešće navođenim podacima, rođen je 16. novembra 1768. godine u selu Viševac kod Rače, iako se u izvorima pominju i druge godine, između 1752. i 1770.

Kako je počeo Prvi srpski ustanak?

Ustanak je izbio kao reakcija na Seču knezova, masovno pogubljenje srpskih glavara koje su izvršile dahije 1804. godine. Na zboru u Orašcu, na Sretenje, Karađorđe je izabran za vođu ustanka.

Koje je najveće pobede ostvario Karađorđe?

Najznačajnije pobede ustanika bile su na Ivankovcu (1805), Mišaru i Deligradu (1806), kao i oslobođenje Beograda krajem 1806. godine.

Da li je Karađorđe ubio svog oca?

Prema više istorijskih izvora, tokom bekstva porodice u Srem, Karađorđe je odgovoran za smrt svog oca Petra, koji je predlagao predaju Turcima. Kasnije je od crkve zatražio i dobio oproštaj za ovaj čin.

Kako je umro Karađorđe?

Karađorđe je ubijen 25. jula 1817. godine u Radovanjskom lugu kod Velike Plane, po naredbi kneza Miloša Obrenovića, a ubistvo je organizovao njegov kum, vojvoda Vujica Vulićević.

Gde je sahranjen Karađorđe?

Posle nekoliko premeštanja posmrtnih ostataka, Karađorđe je od 1930. godine sahranjen u porodičnoj kripti Crkve Svetog Đorđa na Oplencu.

Ko je bio Karađorđev sin?

Karađorđev sin Aleksandar Karađorđević kasnije je postao knez Srbije i nastavio dinastičku lozu Karađorđevića.

Zašto je Karađorđe važan za srpsku istoriju?

Karađorđe se smatra osnivačem moderne srpske države – pod njegovim vođstvom stvorene su prve državne institucije posle vekova osmanske vlasti, a Prvi srpski ustanak predstavlja početak srpske borbe za nezavisnost u 19. veku.

Zaključak

Đorđe Petrović Karađorđe ostaje jedna od najznačajnijih, ali i najkontroverznijih figura srpske istorije. Iz siromašne šumadijske porodice izrastao je u voždа koji je 1804. godine podigao narod protiv vekovne osmanske vlasti i postavio temelje moderne srpske državnosti – od Praviteljstvujuščeg sovjeta do prve Velike škole. Njegov život, obeležen izuzetnom hrabrošću i odlučnošću, ali i tragičnim porodičnim dramama i naposletku sopstvenim ubistvom od strane kuma, ostaje trajni simbol borbe za slobodu i istovremeno podsetnik na složenost istorijskih ličnosti koje se retko mogu svesti na jednostavan mit.