Ko je Sveti Sava

Sveti Sava, rođen kao Rastko Nemanjić, jedna je od najznačajnijih ličnosti u istoriji srpskog naroda. Bio je najmlađi sin velikog župana Stefana Nemanje, srpski princ koji je u mladosti napustio dvor i zamonašio se na Svetoj gori, a potom postao prvi arhiepiskop samostalne Srpske pravoslavne crkve. Sveti Sava se smatra osnivačem srpske crkvene organizacije, tvorcem prvog srpskog zakonika i jednim od najvećih prosvetitelja srpskog naroda, zbog čega ga Srpska pravoslavna crkva slavi kao sveca, a država obeležava kao patrona školstva.Njegov život je obeležen preokretom od svetovne vlasti ka duhovnom pozivu – umesto da nasledi deo očevog carstva, Rastko je izabrao monaški put, ali je upravo iz te pozicije uspeo da izgradi institucije koje su odredile tok srpske istorije na vekove unapred.

Poreklo i mladost

Rastko Nemanjić je rođen oko 1174. godine (izvori se razlikuju – pominju se godine između 1169. i 1175.) u mestu Ras, u blizini današnjeg Novog Pazara, tadašnjem središtu srpske države Raške. Bio je najmlađi sin velikog župana Stefana Nemanje, osnivača dinastije Nemanjića, i njegove supruge Ane. Imao je dva starija brata, Vukana i Stefana (kasnijeg kralja Stefana Prvovenčanog), kao i nekoliko sestara.Prema hagiografskim izvorima, Rastko je od ranog detinjstva pokazivao izraženo interesovanje za veru, crkvene službe i ikone, za razliku od uobičajenih vladarskih obaveza koje su mu bile namenjene kao potomku vladarske porodice. Sa oko petnaest godina, 1190. godine, otac mu je poverio na upravu humsku oblast (Zahumlje), pripremajući ga na taj način za buduću ulogu u državnim poslovima.Uprkos položaju i očekivanjima koja su stavljena pred njega, mladi Rastko je sve više okretao pažnju ka duhovnom životu. Prekretnicu je, prema predanju, predstavljao susret sa monahom sa Svete gore, koji je u njemu podstakao želju da napusti dvorski život i posveti se veri.

Odlazak na Svetu goru i monaški zavet

Oko 1191. godine, u sedamnaestoj godini života, Rastko je tajno napustio očev dvor i uputio se ka Svetoj gori u današnjoj Grčkoj, jednom od najvažnijih centara istočnog pravoslavnog monaštva. Stefan Nemanja je, saznavši za sinovljev beg, poslao potragu da ga vrati, sumnjajući da je odveden protiv svoje volje.Prema predanju koje prenose srednjovekovni pisci, Rastko je uspeo da nadmudri poslatu pratnju – priredio im je gozbu nakon koje su zaspali, a on je te iste noći, u kuli manastira Svetog Pantelejmona, primio monaški postrig. Tom prilikom je dobio monaško ime Sava, po kojem je kasnije postao poznat. Svojim roditeljima je ostavio pismo i svetovnu odeću, poručujući im da je izabrao duhovni put.Naredne godine Sava je proveo u monaškom životu na Svetoj gori, najpre u manastiru Vatopedu, gde se posvetio molitvi, učenju i prepisivanju knjiga, udubljujući se u bogoslovlje, crkveno pravo i književnost.

Osnivanje Hilandara

Značajan preokret u životu porodice Nemanjić usledio je 1196. godine, kada se Stefan Nemanja odrekao prestola u korist srednjeg sina Stefana, a potom se i sam zamonašio, dobivši ime Simeon. Nedugo zatim, Nemanja se pridružio sinu na Svetoj gori.Otac i sin su zajedno pokrenuli obnovu napuštenog manastira Hilandar, koji je postao prvi i najznačajniji srpski manastir na Svetoj gori. Hilandar je vremenom prerastao u središte srpske duhovnosti, prosvete i književnosti, a taj status je zadržao vekovima. Simeon je preminuo 1199. godine, a Sava je nastavio da razvija manastir, gradeći njegovu unutrašnju organizaciju i duhovni život.Tokom boravka na Svetoj gori, Sava je stekao ugled kao obrazovan i mudar monah, a njegov autoritet je prevazilazio granice srpske monaške zajednice.

Povratak u Srbiju i pomirenje braće

Posle Nemanjine smrti, među njegovim sinovima Vukanom i Stefanom došlo je do sukoba oko vlasti, koji je preteći da preraste u građanski rat. Sava se 1207. godine vratio u Srbiju, noseći sa sobom i mošti svog oca, sada već proslavljenog kao Svetog Simeona.Njegov dolazak i posredovanje doprineli su smirivanju sukoba između braće. U manastiru Studenica, zadužbini svog oca, Sava se posvetio crkvenoj i prosvetiteljskoj delatnosti – organizovao je crkveni život, osnivao eparhije i radio na približavanju verskih i svetovnih znanja srpskom narodu. U Studenici je 1209. godine osnovao i bolnicu, jednu od prvih ustanova te vrste na srpskom tlu.

Borba za samostalnost Srpske crkve

Jedan od najvažnijih poduhvata u životu Svetog Save bilo je izdejstvovanje samostalnosti (autokefalnosti) Srpske crkve. Do tada je srpska crkvena teritorija potpadala pod nadležnost Ohridske arhiepiskopije, što je ograničavalo crkvenu i, posredno, državnu samostalnost Srbije.Sava se, uz podršku vaseljenskog patrijarha i vizantijskog cara u Nikeji, izborio za priznanje samostalnosti srpske crkve 1219. godine. Iste godine je, na praznik Uspenja Presvete Bogorodice, zvanično postavljen za prvog arhiepiskopa nezavisne Srpske arhiepiskopije, sa sedištem u manastiru Žiča. Time je postavljen temelj institucije koja danas postoji kao Srpska pravoslavna crkva.

Prvi srpski arhiepiskop

Kao arhiepiskop, Sava je sproveo temeljnu reorganizaciju crkvenog života u Srbiji. Osnovao je više eparhija širom srpske države, postavljao je episkope među svojim najbližim učenicima i podizao crkve i manastire. Takođe je radio na jačanju crkvene discipline i približavanju hrišćanskog učenja stanovništvu, uključujući i suzbijanje jeretičkih učenja koja su se u to vreme širila na Balkanu.Značajan trenutak njegovog delovanja bilo je i krunisanje brata Stefana za kralja 1221. godine, čime je učvršćena i svetovna vlast dinastije Nemanjić, uporedo sa jačanjem crkvene organizacije.Na položaju arhiepiskopa Sava je ostao do 1233. godine, kada je dužnost prepustio svom učeniku Arseniju, dugogodišnjem saradniku kome je verovao da će nastaviti njegovo delo.

Zakonodavni i književni rad

Sveti Sava je ostavio dubok trag i kao pisac i zakonodavac. Njemu se pripisuje sastavljanje ili priređivanje nekoliko ključnih spisa za organizaciju crkve i države, među kojima se izdvajaju:

• Zakonopravilo (Krmčija) – prvi srpski zbornik crkvenog i svetovnog prava
• Hilandarski tipik – pravila monaškog života u manastiru Hilandaru
• Studenički tipik – pravila za manastir Studenicu
• Žitije Svetog Simeona – životopis njegovog oca, Stefana Nemanje

Ovi spisi su imali ogroman uticaj ne samo na crkveni, već i na pravni i kulturni život srednjovekovne Srbije, a Zakonopravilo se smatra jednim od temelja srpskog pravnog sistema.

Hodočašća i poslednje godine

Nakon što je predao dužnost arhiepiskopa, Sava se posvetio hodočašćima u Svetu zemlju, posećujući verska mesta u Jerusalimu i okolini. Putovao je i u druge delove pravoslavnog sveta, održavajući diplomatske i crkvene veze.Na povratku sa jednog od svojih hodočašća, Sava je prihvatio poziv bugarskog cara Jovana II Asena da ga poseti u prestonici Trnovu.

Poslednje godine i smrt

Sveti Sava je preminuo 14. januara, prema julijanskom kalendaru (izvori se razlikuju oko tačne godine – navode se 1235. ili 1236), u bugarskoj prestonici Trnovu, na povratku sa hodočašća iz Jerusalima. Po volji bugarskog cara, sahranjen je u crkvi Svetih Četrdeset mučenika u Trnovu.Kako je preminuo van granica srpske države, srpski kralj Vladislav je pokrenuo pregovore sa bugarskim dvorom o prenosu njegovih moštiju u Srbiju. Nakon dogovora, telo je tajno, noću, preneto u Srbiju zbog protivljenja dela bugarskog stanovništva. Kralj Vladislav je 1237. godine sahranio mošti Svetog Save u svojoj zadužbini, manastiru Mileševa, koji je od tada postao središte kulta Svetog Save i mesto na kojem se nalazi jedan od najstarijih poznatih njegovih portreta.

Zanimljivosti

• Iako je pripadao vladarskoj porodici i mogao je naslediti deo očeve države, Sava je svesno izabrao monaški život.
• Manastir Hilandar, koji je osnovao sa ocem, i danas je aktivan srpski manastir na Svetoj gori i pod zaštitom je UNESCO-a.
• Mošti Svetog Save su 1595. godine, tokom osmanske vlasti, spaljene na Vračaru u Beogradu po naređenju turskih vlasti, kao čin obračuna sa srpskim ustanicima – na tom mestu danas se nalazi Hram Svetog Save, jedan od najvećih pravoslavnih hramova na svetu.
• Savindan (dan njegove smrti) obeležava se u svim školama u Srbiji i Republici Srpskoj kao školska slava, praćena sečenjem slavskog kolača.

Kult, kanonizacija i praznik

Srpska pravoslavna crkva proglasila je Svetog Savu svecem ubrzo nakon njegove smrti, a kult Svetog Save se vekovima nesmanjeno neguje među srpskim narodom. Njegov praznik, poznat kao Savindan, obeležava se 27. januara po gregorijanskom kalendaru (14. januara po julijanskom).Prva proslava Svetog Save kao patrona školstva održana je 1812. godine u Zemunu, a praksa se ubrzo proširila na sve srpske krajeve. Odluku da Sveti Sava postane zvanična školska slava doneo je 1840. godine Sovjet Knjaževstva Srbskog, na predlog Atanasija Nikolića, rektora Liceja u Kragujevcu.

Nasleđe i uticaj

Sveti Sava se smatra jednim od najznačajnijih ljudi u istoriji srpskog naroda. Njegovim zalaganjem Srpska pravoslavna crkva je postala samostalna institucija, što je imalo dalekosežne posledice na razvoj srpske državnosti i nacionalnog identiteta. Njegovi zakonodavni i književni spisi postavili su temelje srpskog pravnog sistema i srednjovekovne pismenosti.Zahvaljujući svom prosvetiteljskom radu, Sveti Sava je danas patron srpskog školstva, a njegov lik se povezuje sa obrazovanjem, mudrošću i verskom tolerancijom. Njegovo delo je nastavio niz srpskih arhiepiskopa, počev od njegovog učenika Arsenija, a kult Svetog Save ostao je jedan od najvažnijih simbola srpskog nacionalnog i verskog identiteta sve do danas.

Biografija – najčešća pitanja

Ko je bio Sveti Sava?

Sveti Sava, rođen kao Rastko Nemanjić, bio je srpski princ koji je postao monah i prvi arhiepiskop samostalne Srpske pravoslavne crkve.

Kada je rođen Sveti Sava?

Tačan datum rođenja nije poznat. Izvori se razlikuju, ali se najčešće navodi da je rođen oko 1174. godine.

Gde je rođen Sveti Sava?

Rođen je u mestu Ras, u blizini današnjeg Novog Pazara.

Ko su bili roditelji Svetog Save?

Njegovi roditelji bili su veliki župan Stefan Nemanja, osnivač dinastije Nemanjić, i njegova supruga Ana.

Zašto je Rastko postao monah?

Prema predanju, Rastko je od malih nogu pokazivao izraženu naklonost ka veri, a odlučujući podsticaj dao mu je susret sa monahom sa Svete gore, nakon čega je napustio dvor i zamonašio se.

Šta je Sveti Sava osnovao?

Sa ocem Stefanom Nemanjom osnovao je manastir Hilandar na Svetoj gori, a kasnije je izborio samostalnost Srpske crkve i postao njen prvi arhiepiskop.

Kada je Srpska crkva postala samostalna?

Srpska crkva je stekla samostalnost (autokefalnost) 1219. godine, zahvaljujući zalaganju Svetog Save.

Kada je i gde umro Sveti Sava?

Preminuo je 14. januara (izvori se razlikuju oko godine – 1235. ili 1236) u Trnovu, u tadašnjem Bugarskom carstvu, na povratku sa hodočašća iz Jerusalima.

Gde se nalaze mošti Svetog Save?

Mošti su prvo prenete u manastir Mileševu 1237. godine, a 1595. godine spaljene su na Vračaru u Beogradu po naređenju osmanskih vlasti; na tom mestu danas stoji Hram Svetog Save.

Zašto je Sveti Sava patron školstva?

Zbog svog prosvetiteljskog i književnog rada, kao i doprinosa organizaciji crkve i obrazovanja, Sveti Sava je proglašen patronom srpskog školstva, a njegov praznik se obeležava kao školska slava.

Zaključak

Sveti Sava predstavlja jednu od stožernih ličnosti srpske istorije – čoveka koji je svesno napustio vladarski put kako bi se posvetio duhovnom pozivu, a upravo je iz te pozicije uspeo da izgradi trajne institucije srpskog naroda. Kao prvi arhiepiskop samostalne Srpske pravoslavne crkve, zakonodavac i pisac, Sveti Sava je ostavio nasleđe koje i danas oblikuje versku, pravnu i obrazovnu tradiciju Srbije, a njegov lik ostaje jedan od najvažnijih simbola srpskog identiteta.