Ko je Mihailo Obrenović

Mihailo Obrenović (Kragujevac, 16. septembar 1823 – Košutnjak, Beograd, 10. jun 1868) bio je knez Srbije u dva navrata, od 1839. do 1842. i od 1860. do 1868. godine. Istorija ga pamti kao vladara koji je diplomatskim putem izdejstvovao povlačenje osmanskih posada iz srpskih gradova i kao državnika koji je Srbiju vodio ka modernoj evropskoj državi.

Bio je sin kneza Miloša Obrenovića i kneginje Ljubice. Britanska enciklopedija ga opisuje kao najprosvećenijeg vladara moderne Srbije, dok ga srpski autori najčešće nazivaju prosvećenim apsolutistom, jer je državom upravljao čvrstom rukom, ali sa jasnim programom reformi.

Njegovo ime vezuje se za stvaranje narodne vojske, uređenje državne uprave, proglašenje Beograda prestonicom, osnivanje Narodnog pozorišta i za Prvi balkanski savez. Njegov život završio se tragično, u atentatu u Košutnjaku, tek što je okončao pripreme za konačni obračun sa osmanskom vlašću.

Poreklo i detinjstvo

Mihailo Obrenović rođen je u Kragujevcu 16. septembra 1823. godine (4. septembra po starom kalendaru). Majka mu je bila kneginja Ljubica, a otac knez Miloš Obrenović, koji je Srbijom upravljao od 1815. godine.

Bio je drugi preživeli sin u porodici. Stariji brat Milan, rođen 1819, često je bolovao. Prema navodima izvora, Mihailo je iste godine kada se rodio postao prva osoba u Srbiji vakcinisana protiv velikih boginja, koje su odnele živote troje njegove braće i sestara: Petra, Marije i Velike.

Detinjstvo je proveo u Kragujevcu, Požarevcu i Beogradu, u vreme kada je Srbijom upravljao njegov otac.

Obrazovanje

Školu je završio u Požarevcu, a zatim se sa majkom, kneginjom Ljubicom, preselio u Beč. Podaci o njegovom daljem formalnom školovanju nisu pouzdano potvrđeni.

Tokom godina provedenih u inostranstvu tečno je govorio francuski i nemački. Interesovanje za nauku i književnost pokazao je i kao vladar, kada je 19. novembra 1841. osnovao Društvo srpske slovesnosti.

Prva vladavina

Knez Miloš se 1839. godine odrekao prestola u korist najstarijeg sina Milana Obrenovića, koji je umro nakon samo mesec dana vladavine. Mihailo je tada, kao maloletnik, stupio na presto 8. jula 1839. godine.

Potvrđen je kao izabrani, a ne kao nasledni vladar. Punoletnim je proglašen sledeće godine, pa je preuzeo upravljanje zemljom.

Prema istoričarima, kao veoma mlad vladar nije se najbolje snašao u složenim unutrašnjim i spoljnopolitičkim okolnostima. Njegovu prvu vladavinu obeležilo je i osnivanje Društva srpske slovesnosti, ali je ona ubrzo prekinuta.

Pad s vlasti i izgnanstvo

Vladavina Mihaila Obrenovića okončana je 14. septembra 1842. godine bunom koju je predvodio Toma Vučić Perišić. Na presto je došao Aleksandar Karađorđević, a njegova dinastija ostala je na vlasti narednih šesnaest godina.

Mihailo se povukao preko Save i Dunava u pratnji oko hiljadu pristalica. O njegovoj sudbini odlučivale su Austrija i Turska, pa je upućen na imanje svoje sestre, kneginje Jelisavete Obrenović. Majka Ljubica smeštena je u Novom Sadu, gde je 1843. umrla. Mihailo je organizovao njenu sahranu u manastiru Krušedol.

Narednih godina živeo je uglavnom u Beču, gde je sa ocem 1852. kupio Palais Salm i upravljao očevim velikim imanjem. Knez Miloš se na presto vratio 1858. godine. Izvori se razlikuju oko tačne godine Mihailovog povratka u Srbiju (1858. ili početak 1859), ali se slažu da se vratio posle višegodišnjeg izgnanstva.

Povratak na presto

U proleće 1859. Mihailo je, zajedno sa suprugom Julijom, obišao nekoliko evropskih prestonica. U Londonu su knez i kneginja predstavljeni kraljici Viktoriji.

Nakon smrti kneza Miloša 1860. godine Mihailo je ponovo postao knez Srbije, 26. septembra 1860, posle osamnaest godina izgnanstva. Narednih osam godina vladao je kao prosvećeni apsolutista.

Njegov osnovni cilj bio je da se potpuno ukloni osmansko prisustvo iz Srbije. Za to mu je bila potrebna snažna država, pa je odmah pristupio uređenju uprave i vojske.

Unutrašnja politika i reforme

Mihailo Obrenović je u kratkom roku doneo nekoliko ključnih akata: Ustrojenije Državnog saveta (17. avgust 1861), Ustrojenije centralne državne uprave (10. mart 1862), zakon o činovnicima građanskog reda (1861, zamenjen novim 1864) i zakon o uređenju opština (24. mart 1866).

Prema tim aktima knez je bio jedini predstavnik zemlje u odnosima sa inostranstvom, a Državni savet potpuno mu je bio podređen. Narodna skupština je u njegovom drugom vladanju sazvana samo tri puta, dok su ovlašćenja i imunitet senatora smanjeni.

Zbog ovakvog uređenja pojedini pravni autori govore o policijskoj državi u službi visokih nacionalnih ciljeva. Drugi ga, pak, svrstavaju među evropske prosvećene apsolutiste, jer je reforme sprovodio odlučno i planski.

Narodna vojska

Najvažniju oblast njegove unutrašnje politike predstavljala je vojska. Knez Mihailo je 1861. godine doneo Zakon o narodnoj vojsci, kojim je vojna obaveza proširena na muškarce od 20 do 50 godina, koji su se obučavali u mestu stanovanja. Iste godine osnovano je Ministarstvo vojno, a redovna vojska udvostručena je na 3.529 ljudi.

Narodna vojska brojala je oko 90.000 ljudi 1862. godine, a 1876. oko 120.000. Za Portu je ovakav sistem predstavljao otvorenu zabrinutost, jer je pokazivao da Srbija ozbiljno računa na oružano rešenje sukoba.

Sukob s Turskom i Čukur česma

Do otvorenog sukoba došlo je 15. juna 1862. godine u Beogradu, kod Čukur česme. U incidentu je turski vojnik ranio srpskog dečaka, a okršaj između srpske policije i turskih snaga završio se bombardovanjem grada sa Beogradske tvrđave.

Velike sile sazvale su konferenciju u Kanlidži kod Carigrada, a 4. septembra 1862. postignut je sporazum. Muslimansko stanovništvo moralo je da napusti Srbiju, osim posada u Beogradu, Fetislamu (Kladovu), Šapcu i Smederevu, dok su Soko i Užice pripali Srbima.

Knez je nastavio pregovore i pismeno se obratio velikom veziru Mehmedu Fuad-paši, naglašavajući da Osmanlije nemaju interesa da drže vojsku u Srbiji. Srpski nacionalisti i pristalice Karađorđevića taj ishod nisu smatrali dovoljnim.

Predaja gradova 1867. godine

U jesen 1866. knez Mihailo je pismeno zahtevao da Porta povuče posade iz preostalih srpskih gradova. Brodom je otputovao u Carigrad 18. marta 1867, a 30. marta mu je sultan Abdul Aziz predao ferman kojim su gradovi poveravani Srbiji.

Ferman je pročitan na Beogradskoj tvrđavi 6. aprila 1867. godine. Turski komandant Ali-Riza-paša tom prilikom je predao ključeve grada knezu. Na tom mestu, kraj ulaza u Kalemegdan, danas stoji spomenik koji obeležava ovaj događaj. Pored Beograda, Srbiji su pripali Smederevo, Kladovo i Šabac, a Soko i Užice već ranije.

Ovaj uspeh bio je značajan korak ka međunarodnom priznanju Srbije, koje će stići na Berlinskom kongresu 1878. Nakon predaje tvrđave Kalemegdan je, po knezovom nalogu, počeo da se preuređuje u park, prema idejnim skicama prvog beogradskog urbaniste Emilijana Josimovića.

Prvi balkanski savez

Mihailo Obrenović je, uz predsednika vlade Iliju Garašanina, vodio Srbiju ka stvaranju saveza balkanskih naroda protiv Osmanskog carstva. U periodu od 1866. do 1868. Srbija je potpisala niz sporazuma sa Crnom Gorom, bugarskim revolucionarnim organizacijama (1867), Grčkom (1867) i Rumunijom (1868).

Ovaj sistem sporazuma poznat je kao Prvi balkanski savez. Cilj mu je bila zajednička borba protiv osmanske vlasti, a Mihailo se zalagao i za ideju balkanske federacije. Planove su prekinuli pucnji u Košutnjaku 1868. godine.

Privatni život

Prva ljubav kneza Mihaila bila je kneginja Marija Jozefa od Lihtenštajna (nem. Maria Josefa von und zu Liechtenstein). Njen otac odbio je prosidbu jer je Mihailo bio pravoslavac i svrgnuti knez izgnane dinastije. Njoj se pripisuje posveta pesme „Što se bore misli moje“, koju je Mihailo napisao u Beču.

Dana 1. avgusta 1853. oženio se groficom Julijom Hunjadi (mađ. Hunyady Júlia), rođenom u Beču 1831, u ruskoj kapeli u Beču. Julija je učila srpski jezik kod Đure Daničića. Brak je bio nesrećan i bez dece, a bračni par živeo je uglavnom odvojeno.

Mihailo je imao vanbračnog sina Velimira Teodorovića, rođenog iz veze sa Marijom Berghaus. Posle smrti kneza Miloševog sinovca Jevrema Obrenovića, bio je i staratelj mladog Milana Obrenovića, kasnijeg kneza i kralja, koga je 1863. poslao na školovanje u Pariz.

Na dvoru su, na knezov poziv, živele Anka Konstantinović, njegova prva sestra od strica, i njena ćerka Katarina Konstantinović. Knez je nameravao da raskine brak sa Julijom i oženi Katarinom, što je izazvalo protest političara, sveštenstva i javnosti. Ilija Garašanin smenjen je 1867. jer se protivio razvodu, a do formalnog razvoda, prema većini izvora, nikada nije došlo.

Ranije je Mihailo tražio politički povoljan brak. Još 1864. poslao je izaslanike da ispitaju mogućnost ženidbe Jelenom Karađorđević, ali je njena majka Persida Nenadović to odbila, i ponovo 1866. Prema izveštaju ruskog konzula iz Dubrovnika, 1867. se zainteresovao i za udovicu crnogorskog kneza Danila, kneginju Darinku Petrović-Njegoš, kako bi se Srbija i Crna Gora ujedinile pod jednom vlašću.

Tragična smrt

Knez Mihailo je 10. juna 1868. (29. maja po starom kalendaru), uveče, krenuo u šetnju Košutnjakom. Pratili su ga ordonans major Svetozar Garašanin, sin Ilije Garašanina, i poslužitelj Mita, a u kočiji su se vozile Tomanija Obrenović, Anka Konstantinović i Katarina Konstantinović.

U parku su se pojavili braća Kosta i Pavle Radovanović u svečanim crnim odelima. Kosta se sa napunjenim pištoljem približio kočiji. Knez Mihailo ga je prepoznao zbog spora oko njegovog brata Ljubomira. Mihailo i Anka Konstantinović ubijeni su, a Katarina je ranjena.

Glavni organizatori i izvršioci bila su braća Radovanović, koja su htela da osvete brata Ljubomira, zatvorenog u to vreme. U zaveri je učestvovao i treći brat, Đorđe Radovanović. Pojedini istoričari sumnjali su u umešanost pristalica Karađorđevića, ali to nikada nije dokazano.

Nakon atentata Narodna skupština je proglasila da je kuća Karađorđevića zauvek isključena sa prestola, a za kneza je proglasila četrnaestogodišnjeg Milana Obrenovića. Katarina Konstantinović se iste godine udala za generala Milivoja Petrovića Blaznavca.

Knez Mihailo sahranjen je u Sabornoj crkvi u Beogradu, gde je 1874. godine Julija Hunjadi podigla nadgrobnu ploču.

Zanimljivosti

• Bio je, prema navodima izvora, prva osoba u Srbiji vakcinisana protiv velikih boginja.
• Za njegove vladavine iskovan je prvi srpski novac posle srednjeg veka. Bakarni novac sa njegovim likom pušten je u opticaj 1869, u vreme namesništva maloletnog Milana Obrenovića.
• Bio je prvi vladar moderne Srbije koji je Beograd proglasio zvaničnom prestonicom.
• Đura Jakšić naslikao je 1868–1869. sliku „Knez Mihailo na odru“.
• Sudbinu poslednjih dana kneza Mihaila prikazuje serija „Što se bore misli moje“ u sedam epizoda, u kojoj Dragan Mićanović igra kneza.
• Spomen-obeležje na mestu atentata u Košutnjaku obnovljeno je i dobilo dve table o njegovom životu i atentatu.

Nagrade i priznanja

Među odlikovanjima koja je primio nalaze se ordeni iz Rusije, Grčke, Osmanskog carstva, Austrije, Italije i Crne Gore:

• Orden svete Ane, Orden Belog orla i Orden Aleksandra Nevskog (Rusko carstvo)
• Orden Spasitelja (Grčka)
• Orden Osmanije, Orden Slave i Orden Medžidije (Osmansko carstvo)
• Orden Leopolda (Austrijsko carstvo)
• Orden svetih Mavrikija i Lazara (Kraljevina Italija)
• Orden kneza Danila I (Crna Gora)

Nasleđe i uticaj

Konjanički spomenik knezu Mihailu, delo italijanskog vajara Enrika Pacija (Enrico Pazzi), podignut je 1882. na Trgu Republike u Beogradu. Na postamentu su ispisana imena šest gradova koji su predati Srbiji: Beograd, Smederevo, Šabac, Kladovo, Užice i Soko. Njegovo ime nosi i Knez Mihailova ulica, glavna pešačka zona Beograda.

Narodno pozorište u Beogradu osnovano je 1868. godine zahvaljujući njegovoj inicijativi, ali knez nije doživeo da vidi zgradu. Narodna vojska, koju je stvorio 1861, ostala je okosnica srpske vojske sve do 1882.

Ocene o njegovom delu su različite. Britanska enciklopedija ga ubraja među najprosvećenije vladare moderne Srbije, dok kritičari ističu njegov apsolutizam i retko sazivanje skupštine. Ministarstvo odbrane Srbije i danas polaže venac na njegov sarkofag u Sabornoj crkvi svake godine na dan njegove smrti.