Ko je Rade Šerbedžija

Rade Šerbedžija (engl. Rade Šerbedžija, u engleskim produkcijama ponekad naveden kao Rade Sherbedgia) jedan je od najpoznatijih glumaca sa prostora bivše Jugoslavije. Rođen je 27. jula 1946. godine u selu Bunić u Lici. Tokom sedamdesetih i osamdesetih godina prošlog veka važio je za jednu od najvećih zvezda jugoslovenskog pozorišta, filma i televizije.

Posle raspada Jugoslavije nastavio je karijeru u inostranstvu. Međunarodnu pažnju stekao je ulogom u filmu Pre kiše (1994), a zatim se pojavio u nizu holivudskih i evropskih ostvarenja. Najviše se pamti po ulozi Borisa Oštrice u filmu Snatch, ruskog generala Dmitrija Gredenka u seriji 24 i čarobnjaka Gregorovića u filmu o Hariju Poteru.

Pored glume, Rade Šerbedžija se bavi režijom, muzikom i pesništvom. Zajedno sa piscem Borislavom Vujčićem osnovao je pozorište Uliks (Ulysses) na Brijunima. Njegova biografija je istovremeno priča o jednom umetniku i o raspadu zemlje u kojoj je stasao.

Rani život i detinjstvo

Rade Šerbedžija je rođen u Buniću, selu u oblasti Lika, koje se nalazi između Korenice i Ličkog Osika. U to vreme Lika je bila deo Narodne Republike Hrvatske u okviru Federativne Narodne Republike Jugoslavije.

Njegovi roditelji bili su Srbi i učesnici Drugog svetskog rata na strani partizana. Odrastao je kao ateista, u duhu porodice koja je poštovala antifašističko nasleđe.

Roditelji su kasnije živeli u Vinkovcima. Početkom devedesetih godina, tokom rata u Hrvatskoj, napustili su taj grad kao izbeglice i otišli u Beograd. Taj događaj ostavio je dubok trag na glumca, koji se kasnije više puta javno izjašnjavao kao jugonostalgičar.

Obrazovanje

Glumu je učio na Akademiji dramske umetnosti Univerziteta u Zagrebu, gde je diplomirao 1969. godine. Prema podacima iz enciklopedijskih izvora, glumačko školovanje započeo je sredinom šezdesetih.

Još kao student dobijao je glavne uloge u pozorišnim predstavama i filmovima. To je bio neobično rani početak, koji je nagovestio karijeru dugu više od pet decenija.

Početak karijere

Prve uloge u filmu i na televiziji

Prve filmske uloge odigrao je 1967. godine, u filmovima Iluzija i Crne ptice. Prvu veću ulogu dobio je 1968. u ostvarenju Gravitacija ili fantastična mladost činovnika Borisa Horvata, koje je režirao Branko Ivanda. U njemu je igrao naslovnog junaka.

Početkom sedamdesetih pojavio se u filmovima Idu dani, Crveno klasje i Putovanje na mesto nesreće. Uporedo s tim radio je na televiziji. Posebno je zapažena serija Prosjaci i sinovi (1971), u kojoj je tumačio lik Matana Špalatrina.

Pozorišne uloge i Hamlet u Dubrovniku

Po završetku studija radio je kao pozorišni glumac u zagrebačkom Gradskom dramskom kazalištu Gavella i u Hrvatskom narodnom kazalištu u Zagrebu. Među njegovim ranim scenskim ulogama bili su Edip i Ričard III.

Prekretnica je nastupila 1974. godine, kada je na Dubrovačkim letnjim igrama igrao Hamleta. Ta uloga ga je učinila zvezdom i otvorila mu vrata najvažnijih jugoslovenskih produkcija.

Uspon do popularnosti

Filmovi sedamdesetih i osamdesetih

Sredinom sedamdesetih Šerbedžija je bio jedno od najtraženijih lica jugoslovenske kinematografije. Pojavio se u filmovima kao što su Hajka (1977), Novinar (1979), Usijanje (1979), Povratak (1979) i Variola vera (1982), u kojem je igrao doktora Grujića.

Vrhunac tog perioda bila je uloga kompozitora Vitomira Bezjaka u filmu Bravo maestro (1978) reditelja Rajka Grlića. Film je bio u konkurenciji na festivalu u Kanu, a Šerbedžija je za ulogu dobio prvu Zlatnu arenu za najboljeg glumca na festivalu u Puli.

Usledile su uloge u filmovima Banović Strahinja (1981), u kojem je igrao Abdulaha, zatim Kiklop (1982), Una (1984), Pejzaži u magli (1984) i San o ruži (1986). Za ulogu Tomislava K. Burbonskog u filmu Večernja zvona (1986) osvojio je drugu Zlatnu arenu.

Televizijske serije i uloge istorijskih ličnosti

Na televiziji je ostvario niz uloga koje je jugoslovenska publika dobro upamtila. U seriji U registraturi igrao je Ivicu Kičmanovića, a u seriji Pesma lik Miće Ranovića. U seriji Nikola Tesla iz 1977. godine tumačio je naslovnog naučnika.

Igrao je i Josipa Broza Tita u televizijskom filmu Bombaški proces (1978), a u filmu o pesniku Ivanu Goranu Kovačiću tumačio je glavni lik. U seriji Putovanje u Vučjak (1986) igrao je Krešimira Horvata kroz četrnaest epizoda.

Rad sa studentima i pozorišni projekti

Šerbedžija je bio i pedagog. Predavao je glumu na Univerzitetu u Zagrebu od 1979. do 1981, a zatim na Univerzitetu u Novom Sadu od 1987. do 1991. godine.

Bio je i jedan od glavnih zagovornika projekta KPGT, jugoslovenskog pozorišta koje je trebalo da ujedini glumce iz različitih republika u jedinstveni ansambl. Do odlaska iz domovine odigrao je više od četrdeset filmskih uloga.

Odlazak iz Jugoslavije i film Pre kiše

Pred kraj osamdesetih Šerbedžija se prvi put pojavio u filmovima koji su prikazani na Zapadu. Godine 1988. igrao je u ostvarenjima Hanna’s War i Manifesto.

Kako su počeli ratovi u Jugoslaviji, napustio je Hrvatsku i najpre se nastanio u Srbiji, a zatim u Sloveniji. Prema navodima iz medija, razlog je bio i neprijatan incident u jednom beogradskom klubu 1992. godine, nakon kojeg je sa suprugom i ćerkom Ninom otišao u Ljubljanu.

Potom je, na poziv prijatelja, glumca Entonija Andrusa (engl. Anthony Andrews), otišao u London. Tamo je upoznao makedonsko-američkog reditelja Milča Mančevskog (engl. Milcho Manchevski), koji mu je poverio ulogu u filmu Pre kiše (1994). Za tu ulogu dobio je nagradu kritike za najboljeg glumca na 51. Venecijanskom filmskom festivalu.

U Londonu se sprijateljio i sa glumicom Vanesom Redgrejv (engl. Vanessa Redgrave), u čijem je domu jedno vreme boravio. Zajedno su osnovali Moving Theatre Company, u okviru koje je igrao u predstavama poput Brecht in Hollywood.

Međunarodna karijera

Holivudski filmovi

Posle filma Pre kiše usledile su uloge u stranim produkcijama. Za ulogu u filmu Broken English (1996) dobio je nagradu za najboljeg stranog glumca na Novozelandskim filmskim i televizijskim nagradama.

U Holivudu je igrao Ivana Tretjaka u filmu The Saint (1997), zatim se pojavio u filmovima Mighty Joe Young (1998), Polish Wedding (1998) i Stigmata (1999). Igrao je i u filmu Eyes Wide Shut (1999) Stenlija Kjubrika (engl. Stanley Kubrick).

Početkom 2000. godine pojavio se u čak tri veoma zapažena ostvarenja: u filmu Space Cowboys Klinta Istvuda (engl. Clint Eastwood), u filmu Mission: Impossible 2 Džona Vua (engl. John Woo), u ulozi dr Nehorviča, i u filmu Snatch Gaja Ričija (engl. Guy Ritchie), u kojem je tumačio Borisa Oštricu (engl. Boris the Blade). Ta uloga je i danas njegova najprepoznatljivija.

Nastavio je da radi sa poznatim rediteljima. Igrao je u filmu The Quiet American (2002) Filipa Nojsa (engl. Phillip Noyce), a kasnije u filmovima Batman Begins (2005), The Fog (2005), Shooter (2007), Fugitive Pieces (2007), Harry Potter and the Deathly Hallows – Part 1 (2010) Dejvida Jejtsa (engl. David Yates), X-Men: First Class (2011) i Taken 2 (2012).

Za ulogu Atosa Rusosa u kanadskom filmu Fugitive Pieces (adaptaciji romana En Majklz, engl. Anne Michaels, u režiji Džeremija Podesve, engl. Jeremy Podeswa) nagrađen je kao najbolji glumac na Rimskom filmskom festivalu, a nominovan je i za nagradu Džini i Satelitsku nagradu.

Televizijske uloge u inostranstvu

Na malom ekranu najviše je poznat kao ruski general Dmitrij Gredenko (engl. Dmitri Gredenko) u šestoj sezoni serije 24, emitovanoj 2007. godine. U engleskim špicama tada je bio naveden kao Rade Sherbedgia.

Igrao je i u mini-seriji South Pacific (2001), u ulozi francuskog plantažera Emila de Beka, zatim u seriji Spooks (2003) i u seriji Surface (2005). Godine 2014. pojavio se u šest epizoda serije Downton Abbey kao ruski knez Kuragin, davna ljubav grofice Violet, koju je igrala Megi Smit (engl. Maggie Smith). Kasnije je igrao i u serijama The Blacklist, Strange Angel, Slow Horses i The Old Man.

Pozorište Uliks i povratak na scenu

Početkom 2000-ih Šerbedžija je sa piscem Borislavom Vujčićem osnovao međunarodno pozorište Uliks (Ulysses) na Brijunima. Predstave se izvode na ostrvu Veliki Brijun, uglavnom u tvrđavi Minor.

Pozorište je pokrenuto predstavom Kralj Lir, u kojoj je Šerbedžija igrao naslovnu ulogu. Prema njegovim rečima, to je jedna od najzahtevnijih uloga u karijeri, a odigrao ju je više od sto puta. Najavljeno je da će u sezoni 2026. igrati Kralja Lira poslednji put.

U koprodukciji pozorišta Uliks i Narodnog pozorišta u Beogradu igrao je u predstavi Ko se boji Virdžinije Vulf? (2019). Za tu ulogu dobio je nagradu Zoran Radmilović, Nagradu hrvatskog glumišta za najboljeg glumca u glavnoj ulozi i nagradu Orlando.

Reditelj, muzičar i pesnik

Kao reditelj debitovao je 2016. godine filmom Oslobođenje Skopja, u kojem je igrao i glavnu ulogu. Film je bio makedonski kandidat za Oskara u kategoriji najboljeg međunarodnog filma.

Pesništvo i muzika su stalni deo njegovog javnog delovanja. Objavio je četiri knjige poezije i više muzičkih albuma, a poznat je po javnim čitanjima poezije. Sa bosanskim pevačem Kemalom Montenom snimio je baladu „Ni u tvome srcu“.

Na koncertu pod nazivom Zbog sebe, zbog tebe, zbog drugih, održanom 2024. godine u okviru Ljubljanskog festivala, nastupio je u pratnji grupe Zapadni kolodvor, sa kojom je više puta nastupao pred slovenačkom publikom.

Najveći uspesi

Najveći uspesi Rada Šerbedžije protežu se kroz više decenija i tri kontinenta. Na domaćoj sceni izdvajaju se dve Zlatne arene iz osamdesetih godina i niz televizijskih serija koje su obeležile jugoslovensku televiziju.

• Uloga Hamleta na Dubrovačkim letnjim igrama 1974. godine, koja ga je proslavila.
• Zlatna arena za najboljeg glumca za film Bravo maestro (1978) i za film Večernja zvona (1986).
• Nagrada kritike za najboljeg glumca na Venecijanskom filmskom festivalu 1994, za film Pre kiše.
• Zlatna arena za film 72 dana (2010), koji je režirao njegov sin Danilo, i za film Ribanje i ribarsko prigovaranje (2020).
• Uloge u holivudskim filmovima kao što su Snatch, Eyes Wide Shut, Space Cowboys i Harry Potter.
• Osnivanje pozorišta Uliks na Brijunima.

Privatni život

Prvi put se oženio 1969. godine, Ivankom Cerovac. Iz tog braka potiču sin Danilo (rođen 1971), filmski reditelj, i ćerka Lucija (rođena 1973), glumica. Brak je razveden 1987. godine.

Drugu suprugu, rediteljku Lenku Udovički, upoznao je 1990. u Subotici. Venčali su se 30. juna 1991. Lenka je sestra srpske političarke Kori Udovički. Imaju tri ćerke: Ninu, Vanju i Mimi (Milicu Almu). Devojčice su prve godine odrastale u Londonu, a potom se porodica zbog glumčeve karijere preselila u Kaliforniju.

Šerbedžija ima nekretnine u Londonu, Holivudu, Rijeci i Zagrebu. Prema podacima iz 2011. godine, najviše vremena provodio je u Rijeci sa suprugom. Državljanin je Hrvatske, Slovenije i Severne Makedonije.

Sebe je nazivao jugonostalgičarem. U više navrata govorio je da umetnik mora biti na neki način disident, jer ukazuje na nepravilnosti u društvu. Godine 2017. potpisao je Deklaraciju o zajedničkom jeziku Hrvata, Srba, Bošnjaka i Crnogoraca.

Zanimljivosti

• U engleskim produkcijama često je naveden kao Rade Sherbedgia, a ime se u transkripciji ponekad piše i kao Serbedzija ili Serbedjija.
• Igrao je i Nikolu Teslu, i to u televizijskoj seriji iz 1977. godine, a kasnije i Teslinog oca u filmu Tesla: Iznad mašte.
• Pre odlaska iz Jugoslavije igrao je Josipa Broza Tita, a u inostranstvu gotovo isključivo negativce, zbog čega ga mediji opisuju kao glumca koji igra moćne likove sa obe strane zakona.
• Nakon Batman Begins zamoljen je da ponovi svoju epizodnu ulogu u filmu The Dark Knight, ali je to odbio. Ovaj podatak nije potvrđen iz više izvora.
• U intervjuu iz 2019. rekao je da ga Holivud nije oduševio, te da ga glamur i želja da se uspeh postigne po svaku cenu nerviraju.
• Njegova deca, Danilo i Lucija, takođe se bave filmom.

Nagrade i priznanja

• Zlatna arena za najboljeg glumca, Pula: 1978 (Bravo maestro), 1986 (Večernja zvona), 2010 (72 dana) i 2020 (Ribanje i ribarsko prigovaranje).
• Nagrada kritike za najboljeg glumca, Venecijanski filmski festival, 1994 (Pre kiše).
• Nagrada za najboljeg stranog glumca, Novozelandske filmske i televizijske nagrade, 1996 (Broken English).
• Nagrada za najboljeg glumca, Rimski filmski festival, 2007 (Fugitive Pieces).
• Nominacija za nagradu Džini, 2009, i Satelitsku nagradu, 2008 (Fugitive Pieces).
• Nagrada za najboljeg glumca, Monaco International Film Festival, 2006 (Short Order).
• Nagrada Zoran Radmilović, Nagrada hrvatskog glumišta i nagrada Orlando za ulogu u predstavi Ko se boji Virdžinije Vulf?.
• Nagrada Vladimir Nazor za životno delo u filmskoj umetnosti, 2019. (druga Nazorova nagrada).
• Mary Pickford Award Međunarodne akademije štampe za izuzetan umetnički doprinos industriji zabave, 2019.

Nasleđe i uticaj

Nasleđe Rada Šerbedžije teško se može svesti na jednu ulogu ili jednu državu. Počeo je kao zvezda zajedničke jugoslovenske scene, a potom postao jedan od retkih glumaca sa tog prostora koji su ostvarili dugotrajnu karijeru u svetskoj kinematografiji.

Njegov put, od Bunića i zagrebačke Akademije do Brijuna, Londona i Hollywooda, često se navodi kao primer umetnika koji je ostao vezan za region iz kog potiče i onda kada je bio primoran da ga napusti. Preko pozorišta Uliks i dalje okuplja umetnike iz različitih zemalja.

Njegova deca, Danilo i Lucija Šerbedžija, nastavila su porodičnu tradiciju u filmu, pa je i Danilov film 72 dana doneo ocu četvrtu Zlatnu arenu. Rade Šerbedžija je 27. jula 2026. napunio osamdeset godina i i dalje je aktivan na sceni, filmu i u javnom životu.