Ko je Miloš Obrenović

Miloš Obrenović je srpski knez, vojskovođa i državnik koji je od siromašnog seljačkog deteta postao osnivač jedne od dve srpske vladarske dinastije 19. veka. Rođen je 1780. godine u selu Gornja Dobrinja kod Požege, a preminuo je 1860. godine u Beogradu, posle burnog i protivrečnog života ispunjenog ratovanjem, diplomatijom, ali i nasiljem. Miloš Obrenović je predvodio Drugi srpski ustanak 1815. godine, izdejstvovao je autonomiju Kneževine Srbije od Osmanskog carstva i vladao je zemljom u dva navrata – od 1815. do 1839. i ponovo od 1858. do 1860. godine. Njegovo ime se u srpskoj istoriji pominje i kao ime čoveka koji je naredio ubistvo Karađorđa, vođe Prvog srpskog ustanka, zbog čega je njegova ostavština i danas predmet istorijskih rasprava.

Poreklo i mladost

Miloš je rođen kao Miloš Teodorović, sin Teodora (Todora) Mihailovića i Višnje Urošević, siromašnih seljaka iz Crnogorskog sreza Užičke nahije. Porodica je živela u velikoj oskudici, a otac mu je umro kada je Miloš bio još dete, tako da je odrastao uz majku i dvojicu mlađih braće, Jovana i Jevrema. Njegova majka je posle udovištva stupila u novi brak sa Obrenom Martinovićem iz Brusnice, po kome je kasnije nastalo prezime Obrenović koje je Miloš preuzeo.

Oko 1800. godine Miloš je otišao da služi kod Aksentija Ječmenice, imućnog trgovca stokom sa Zlatibora. U to doba, marveni trgovci su otkupljivali stoku u jednom kraju Srbije i prodavali je po povoljnijoj ceni u drugim krajevima, pa je mladi Miloš, goneći volove i svinje čak do Jadranskog mora, sticao ne samo prve prihode nego i dragoceno poznavanje ljudi, puteva i trgovačkih prilika koje će mu kasnije koristiti u politici.

Prvi srpski ustanak

Kada je 1804. godine izbio Prvi srpski ustanak protiv Osmanlija, Miloš se priključio ustanicima pod vođstvom Karađorđa Petrovića. Zahvaljujući hrabrosti pokazanoj u brojnim bitkama, već 1805. godine dobio je čin vojvode. Karađorđe mu je poverio odbranu i upravu Užičke nahije, u čemu se Miloš dodatno afirmisao kao sposoban vojni i politički činilac.

Posle sloma ustanka 1813. godine i ponovnog uspostavljanja osmanske vlasti, Miloš Obrenović je bio jedan od retkih istaknutijih srpskih vojvoda koji nije napustio zemlju. Ta odluka pokazala se presudnom za njegovu dalju karijeru: dobio je amnestiju od Turaka i postao obor-knez Rudničke nahije, a nakon gušenja Hadži-Prodanove bune 1814. godine i obor-knez Kragujevačke i Požeške nahije. Time je postao najuticajniji Srbin u zemlji pod turskom vlašću.

Takovski ustanak i put do vlasti

Osmanske represalije nad srpskim stanovništvom posle Hadži-Prodanove bune dovele su do novog nezadovoljstva. Na Cveti, 11. aprila po starom, odnosno 23. aprila 1815. godine po novom kalendaru, Miloš Obrenović je u Takovu digao Drugi srpski ustanak, poznat i kao Takovski ustanak, obraćajući se okupljenom narodu rečima koje su ušle u srpsku istoriju i tradiciju otpora. Za razliku od Prvog ustanka, Miloš je od početka vodio računa o ograničenim ciljevima – nije težio potpunom oslobođenju, već autonomiji u okviru Osmanskog carstva, svestan realnih odnosa snaga.

Srpske snage su pod njegovim vođstvom pobedile u nizu bitaka, među kojima se izdvajaju bitke kod Ljubića, Paleža, Čačka i Požarevca. Zahvaljujući ovim uspesima, ali i vešto vođenim pregovorima sa turskim predstavnicima, Miloš je do kraja 1815. godine izdejstvovao usmeni sporazum sa beogradskim vezirom Marašli Ali-pašom kojim je Srbija dobila ograničenu unutrašnju samoupravu – Turci su zadržali vlast u gradovima i tvrđavama, dok je Miloš dobio vlast nad srpskim stanovništvom i pravo ubiranja poreza.

Ubistvo Karađorđa

Jedan od najkontroverznijih i najtragičnijih događaja u srpskoj istoriji vezan je upravo za Miloša Obrenovića. U julu 1817. godine, vođa Prvog srpskog ustanka Karađorđe Petrović tajno se vratio u Srbiju iz izgnanstva, sa namerom da u dogovoru sa grčkom Filiki Eterijom i predstavnicima Bugara pokrene širi balkanski ustanak protiv Osmanskog carstva. Njegov povratak predstavljao je veliku opasnost za Miloša – ne samo kao rivalu za vlast, već i zato što je pretio da ugrozi tek stečenu, krhku autonomiju Srbije i mir sa Turskom.

Miloš Obrenović je, prema istorijskim izvorima, u dogovoru sa beogradskim pašom naredio ubistvo Karađorđa. U noći između 13. i 14. jula 1817. godine, u Radovanjskom lugu kod Velike Plane, Karađorđe je ubijen po naređenju koje je preneo njegov kum Vujica Vulićević, a izvršio ga je Nikola Novaković. Karađorđeva glava odsečena je i, prema pojedinim navodima, prvo poslata beogradskom paši Marašliju, a potom upućena sultanu u Carigrad kao dokaz odanosti Osmanskom carstvu. Ovaj čin, izvršen nad kumom i nekadašnjim saborcem, ostao je trajna mrlja na Miloševoj vladavini i predstavlja početak dugotrajnog rivalstva između dinastija Obrenović i Karađorđević, koje će obeležiti srpsku istoriju do početka 20. veka.

Vladavina i borba za autonomiju Srbije

Posle uklanjanja Karađorđa, Miloš Obrenović je bio nesporni vođa Srba pod turskom vlašću. Narodna skupština ga je 1817. godine proglasila za naslednog vrhovnog kneza, iako je zvanično priznanje od Porte tek trebalo izdejstvovati. Narednih godina, Miloš je strpljivom i često kompromisnom diplomatijom, uz oslanjanje na rusku podršku proisteklu iz Bukureškog mira i Ičkovog mira, postepeno proširivao srpsku samoupravu i potiskivao tursko prisustvo iz unutrašnjosti zemlje.

Svoju vlast je vodio autokratski, retko deleći odluke sa saradnicima i oštro se obračunavajući sa svakim vidom otpora. Uprkos tome, upravo je zahvaljujući njegovoj upornosti i pragmatizmu Srbija tokom 1820-ih godina postepeno dobijala institucije – prve škole, bolnice i štamparije – i vidljivo se udaljavala od direktne osmanske uprave.

Hatišerifi i sticanje naslednog kneževskog dostojanstva

Prekretnica u Miloševoj vladavini bio je Hatišerif iz 1830. godine, svečano proglašen 28. novembra na Tašmajdanu u Beogradu, u prisustvu kneza i beogradskog paše. Ovim dokumentom sultan Mahmud II priznao je Srbiji status autonomne kneževine unutar Osmanskog carstva, a posebnim beratom Milošu je priznato dostojanstvo naslednog kneza u porodici Obrenović. Srbija je dobila pravo na sopstvenu unutrašnju upravu, slobodu veroispovesti i trgovine, kao i mogućnost osnivanja škola, bolnica i štamparija.

Proces sticanja pune autonomije zaokružen je Hatišerifom iz 1833. godine, poznatim i kao „tumačiteljni“ hatišerif, kojim je zvanično ukinut feudalni (spahijski) sistem i Srbiji je pripojeno šest nahija koje je Karađorđe oslobodio još u Prvom srpskom ustanku. Iako je Porta usporavala sprovođenje ovih odredaba, Miloš je uspešnom kombinacijom diplomatije, potkupljivanja i ruske podrške postepeno izdejstvovao povlačenje turskog stanovništva iz unutrašnjosti Srbije, zadržavajući formalnu vazalnost prema sultanu.

Sretenjski ustav i sukob sa ustavobraniteljima

Iako je zvanično dobio nasledno kneževsko dostojanstvo, Miloš Obrenović je nastavio da vlada autokratski, izbegavajući da formira Sovjet (savet) kako je to hatišerif iz 1830. godine predviđao. Njegovo insistiranje na neograničenoj ličnoj vlasti, kao i zadržavanje pojedinih feudalnih obaveza prema seljaštvu uprkos formalnom ukidanju spahiluka, izazvalo je nezadovoljstvo dela srpske starešinske elite.

Pod pritiskom ove grupe, poznate kao ustavobranitelji, Miloš je 1835. godine bio prinuđen da na Sretenje, 15. februara po novom kalendaru, proglasi prvi pisani srpski ustav – Sretenjski ustav. Ustav je predviđao podelu vlasti i ograničavanje kneževih ovlašćenja, ali je pod pritiskom velikih sila – Rusije, Austrije i Osmanskog carstva, koje su smatrale ustav preterano liberalnim – ubrzo ukinut. Umesto njega je 1838. godine donet takozvani „Turski ustav“, kojim je Miloševa vlast ograničena stalnim Sovjetom čije članove knez nije mogao samovoljno da smenjuje.

Pad sa vlasti i izgnanstvo

Ne mireći se sa ograničenjem svoje vlasti, Miloš je pokušao da uz pomoć vojske obori novoformirani Sovjet, ali su ga u tome sprečili ustavobraniteljski prvaci. Pod pritiskom, 13. juna 1839. godine Miloš Obrenović je abdicirao u korist svog starijeg sina Milana. Dva dana kasnije napustio je Srbiju zajedno sa mlađim sinom Mihailom i nastanio se na svom imanju u Heraštiju, u Vlaškoj (danas Rumunija).

Milan Obrenović II je, teško bolestan od tuberkuloze, umro već posle nešto više od dve nedelje vladavine, tako da je presto pripao mlađem Mihailu. Sam Miloš je narednih devetnaest godina proveo u izgnanstvu, najpre u Beču, a potom pretežno na svojim imanjima u Vlaškoj, odakle je, uprkos udaljenosti, i dalje pružao političku podršku svojim pristalicama u Srbiji i pomno pratio zbivanja u zemlji.

Povratak na vlast i druga vladavina (1858–1860)

Posle skoro dve decenije izgnanstva, politička previranja u Srbiji dovela su do pada kneza Aleksandra Karađorđevića. Na Svetoandrejskoj skupštini krajem 1858. godine odlučeno je da se na presto vrati dinastija Obrenović, pa je ostareli Miloš, u svojoj 78. godini, ponovo proglašen za kneza Srbije 23. decembra 1858, mada se u zemlju vratio tek u aprilu 1859. godine.

Njegova druga vladavina bila je kratkotrajna i obeležena je gušenjem otpora političkih protivnika koje je smatrao odgovornim za svoju abdikaciju dve decenije ranije, kao i obračunom sa pojedinim pobunama, poput one u okolini Požarevca koju je brzo ugušio. Iako je ostario, Miloš je zadržao istu autoritarnu crtu karaktera kao i u mladosti, ali fizička iznemoglost i poodmakle godine nisu mu dozvolile da sprovede veće reforme. Njegova druga vladavina trajala je nešto manje od dve godine.

Privatni život

Miloš Obrenović se 1805. godine oženio Ljubicom Vukomanović (1788–1843), sa kojom je imao osmoro dece: Petriju, Savku, Gabrijelu, Mariju, Todora, Petra, kao i dva sina koja su nastavila dinastiju – Milana, koji je nakratko vladao 1839. godine, i Mihaila, koji je vladao dva puta i tragično ubijen u atentatu 1868. godine. Pored bračne dece, istorijski izvori pominju i više Miloševe vanbračne dece, što je bilo u skladu sa njegovim burnim privatnim životom i ogromnim bogatstvom koje mu je omogućavalo brojne veze.

Zahvaljujući monopolima nad trgovinom i vlašću koju je decenijama držao u rukama, Miloš je postao jedan od najbogatijih ljudi u Srbiji, a po pojedinim procenama i na Balkanu. Posedovao je imanja i u Srbiji i u Vlaškoj, gde je boravio tokom izgnanstva. Njegova supruga Ljubica preminula je 1843. godine u Beču, dok je Miloš još uvek bio u izgnanstvu, što je predstavljalo težak lični udarac za njega u godinama daleko od domovine.

Poslednje godine i smrt

Posle povratka na presto 1858. godine, Miloš Obrenović je vladao Srbijom sve do svoje smrti. Preminuo je 26. septembra 1860. godine (po starom kalendaru 14. septembra), u 80. godini života, u Topčiderskom zdanju u Beogradu, gde je poslednje godine provodio odmarajući se od državničkih poslova. Bio je jedini vladar iz dinastije Obrenović koji je doživeo duboku starost.

Miloš Obrenović je sahranjen u kripti Saborne crkve Svetog Arhanđela Mihaila u Beogradu, gde počivaju i njegovi sinovi Milan i Mihailo. Njegovom smrću nasledio ga je mlađi sin Mihailo, koji je time po drugi put došao na presto Srbije.

Zanimljivosti

• Miloš Obrenović je rođen kao Miloš Teodorović; prezime Obrenović preuzeo je po drugom mužu svoje majke, Obrenu Martinoviću, a prvi put se njime potpisao, prema novijim istraživanjima, još 1808. godine.
• Iako je, prema mnogim izvorima, dugo bio nepismen, uspeo je da izgradi jednu od najsloženijih diplomatskih igara u tadašnjoj Evropi, balansirajući između Osmanskog carstva, Rusije i Austrije.
• Uprkos skromnom poreklu, postao je jedan od najbogatijih ljudi na Balkanu svog doba, zahvaljujući trgovačkim monopolima i položaju kneza.
• Do 1945. godine bio je poznat i pod nadimkom „Miloš Veliki“, epitetom koji je kasnije iz upotrebe potisnut zbog promenjenih istorijskih okolnosti.
• Njegov nalog za ubistvo Karađorđa 1817. godine pokrenuo je dugotrajno rivalstvo dve srpske dinastije koje je trajalo do 20. veka.

Nagrade i priznanja

Kao istorijska ličnost iz perioda pre uspostavljanja modernih državnih odlikovanja, Miloš Obrenović nije primao nagrade u savremenom smislu. Njegovo najznačajnije „priznanje“ predstavljaju hatišerifi sultana Mahmuda II iz 1830. i 1833. godine, kojima je zvanično potvrđeno njegovo nasledno kneževsko dostojanstvo, kao i berat kojim mu je priznat status baš-kneza srpskog naroda. Prema pojedinim izvorima, sultan ga je nakon ubistva Karađorđa nagradio i pozlaćenom sabljom, kao znak carske naklonosti.

Nasleđe i uticaj

Miloš Obrenović ostavio je dvostruko nasleđe. S jedne strane, smatra se jednim od ključnih graditelja moderne srpske državnosti – njegovom upornošću i diplomatskom veštinom Srbija je iz osmanske pokrajine prerasla u autonomnu kneževinu sa sopstvenom upravom, što je predstavljalo temelj za kasnije sticanje pune nezavisnosti 1878. godine. Osnovao je dinastiju Obrenović, koja je, sa prekidima, vladala Srbijom sve do 1903. godine.

S druge strane, njegova vladavina ostala je obeležena autokratskim stilom upravljanja, teškim sukobima sa političkim protivnicima i, pre svega, ubistvom Karađorđa – činom koji je duboko podelio srpsko društvo i pokrenuo dugotrajno rivalstvo dve vladarske porodice. Istoričari Miloša Obrenovića danas opisuju kao kompleksnu figuru: neobrazovanog, ali izuzetno sposobnog državnika, čije je nasleđe nemoguće svesti na jednostavnu ocenu heroja ili zlikovca.

Biografija – najčešća pitanja

Ko je bio Miloš Obrenović?

Miloš Obrenović bio je srpski knez, vođa Drugog srpskog ustanka i osnivač dinastije Obrenović, koji je vladao Srbijom od 1815. do 1839. i ponovo od 1858. do 1860. godine.

Kada i gde je rođen Miloš Obrenović?

Rođen je 18. marta 1780. godine u selu Gornja Dobrinja kod Požege, iako pojedini izvori kao godinu rođenja navode 1783.

Zašto je Miloš Obrenović poznat?

Poznat je po vođstvu u Drugom srpskom ustanku, izdejstvovanoj autonomiji Kneževine Srbije od Osmanskog carstva i osnivanju dinastije Obrenović, ali i po nalogu za ubistvo Karađorđa 1817. godine.

Da li je Miloš Obrenović ubio Karađorđa?

Prema istorijskim izvorima, Miloš Obrenović je naredio ubistvo Karađorđa 1817. godine, dok je ubistvo fizički izvršio Nikola Novaković po nalogu Vujice Vulićevića.

Koliko dugo je Miloš Obrenović vladao Srbijom?

Vladao je u dva navrata – prvi put od 1815. do 1839. godine (23 godine), a drugi put od 1858. do 1860. godine (nepune dve godine).

Zašto je Miloš Obrenović abdicirao 1839. godine?

Abdicirao je pod pritiskom ustavobranitelja, dela srpske elite koja je zahtevala ograničenje njegove neograničene, autokratske vlasti.

Ko je bila supruga Miloša Obrenovića?

Njegova supruga bila je Ljubica Vukomanović, sa kojom je imao osmoro dece, uključujući sinove Milana i Mihaila, koji su kasnije takođe vladali Srbijom.

Kada i gde je umro Miloš Obrenović?

Preminuo je 26. septembra 1860. godine u Topčiderskom zdanju u Beogradu, u 80. godini života, i sahranjen je u Sabornoj crkvi Svetog Arhanđela Mihaila.

Da li je Miloš Obrenović osnovao dinastiju Obrenović?

Da, Miloš Obrenović je osnivač dinastije Obrenović, koja je vladala Srbijom, sa prekidima, sve do 1903. godine.

Kakvo je nasleđe ostavio Miloš Obrenović?

Ostavio je nasleđe autonomne, moderne srpske države izgrađene diplomatijom i upornošću, ali i kontroverzno nasleđe autokratske vladavine i ubistva političkog rivala.

Zaključak

Miloš Obrenović predstavlja jednu od najznačajnijih, ali i najprotivrečnijih ličnosti srpske istorije 19. veka. Od siromašnog seljačkog deteta i trgovca stokom, izrastao je u vođu Drugog srpskog ustanka i kneza koji je diplomatskom veštinom, ali i bespoštednošću, izdejstvovao autonomiju Srbije od Osmanskog carstva. Osnovao je dinastiju Obrenović i postavio temelje moderne srpske državnosti, ali je njegovo ime zauvek ostalo povezano i sa tragičnim ubistvom Karađorđa. Miloš Obrenović preminuo je 1860. godine kao knez koji je, uprkos ličnim kontroverzama, nesumnjivo oblikovao tok srpske istorije.