Ko je Vuk Karadžić

Vuk Karadžić (pun naziv: Vuk Stefanović Karadžić) bio je srpski filolog, lingvista, etnograf i istoričar, jedan od najvažnijih reformatora srpskog jezika. Rođen je 6. novembra 1787. u Tršiću kod Loznice, a preminuo je u Beču 1864. godine. Njegov životni rad obuhvata reformu azbuke i pravopisa, prvi rečnik narodnog jezika i obimne zbirke narodnih pesama, pripovedaka i poslovica.

Zahvaljujući njemu, narodni govor postao je osnova srpskog književnog jezika, umesto mešavine crkvenoslovenskog, ruskog i srpskog koja je dotad dominirala pisanom rečju. Britannica ga naziva ocem nauke o srpskoj narodnoj književnosti. Njegove zbirke pesama privukle su pažnju najuglednijih evropskih umova, među kojima su Johann Wolfgang von Goethe i Jacob Grimm.

Poreklo i detinjstvo u Tršiću

Vuk je rođen u selu Tršić u Jadru, tada u sastavu Osmanskog carstva. Otac mu je bio Stefan Karadžić, a majka Jegda, rođena Zrnić. Porodica je poreklom iz Crne Gore, odakle se doselila sredinom 18. veka.

Ime Vuk dobio je zbog narodnog verovanja. Pošto su mu prethodna deca u porodici umirala, roditelji su detetu dali ime „vuk“, jer se verovalo da će ono odvratiti veštice. Vuk je preživeo i doživeo duboku starost.

Prve godine i prvo opismenjavanje

Kao dete čuvao je stoku i slušao pripovedanja i pesme starijih. Verovatno su upravo ta rana iskustva kasnije oblikovala njegovo interesovanje za usmeno stvaralaštvo. Čitanje i pisanje naučio je od rođaka Jevte Savića Čotrića, jednog od retkih pismenih ljudi u kraju.

Školovanje i prvi koraci van rodnog kraja

Školovanje je nastavio u manastiru Tronoša, nedaleko od rodnog sela. U manastiru je dobijao osnovno znanje, ali je veći deo vremena morao da provodi čuvajući stoku. Zbog toga ga je otac vratio kući.

Željan znanja, Vuk je otišao u Sremske Karlovce, tadašnji kulturni i verski centar Srba u Habzburškoj monarhiji. Tamo je nastavio školovanje i susreo obrazovane ljude, među kojima je bio i pesnik Lukijan Mušicki. Kasnije je, već u Beogradu, pohađao Veliku školu, gde je učio u atmosferi koju je oblikovao Dositej Obradović.

Ovo školovanje bilo je nepotpuno i često prekidano ratnim prilikama, ali mu je dalo temelj za kasnije samostalno učenje. Vuk je tokom života nastavio da uči sam, često uz pomoć uglednih savetnika.

Prvi srpski ustanak i posao pisara

Dok je Vuk odrastao, u Srbiji je 1804. izbio Prvi srpski ustanak protiv Osmanlija. Pismeni ljudi bili su tada retki, pa se mladi Vuk zaposlio kao pisar kod različitih vojnih starešina. Povremeno je radio i kao učitelj.

Među onima za koje je pisao bio je i Hajduk Veljko Petrović, čuveni vojskovođa u Negotinskoj krajini. Iskustvo pisara dalo mu je uvid u državne poslove, vojnu organizaciju i svakodnevni život naroda. Kasnije mu je to koristilo kao istoričaru i etnografu.

Slom ustanka i odlazak iz Srbije

Kada je ustanak 1813. ugušen, mnogi vođe su prešli u Rusiju. Vuk nije sledio Karađorđa, već je otišao u Beč, prestonicu Habzburške monarhije. Taj izbor odredio je ceo njegov dalji život.

Beč i susret sa Jernejom Kopitarom

U Beču je Vuk upoznao Jerneja Kopitara, slovenačkog slaviste i cenzora slovenskih knjiga. Kopitar je odmah prepoznao njegov dar i podstakao ga da sakuplja narodne pesme i da napiše gramatiku i rečnik narodnog jezika.

Kopitar je bio Vukov mentor, zaštitnik i pokrovitelj. Upoznao ga je sa evropskom naukom o jeziku i uputio ga na dela nemačkih filologa. Vuk je celog života bio zahvalan svom učitelju, a njihova saradnja trajala je godinama.

U Beču je Vuk ostao do kraja života, odatle je putovao i održavao prepisku sa učenjacima širom Evrope.

Prve knjige i reforma azbuke

Već 1814. Vuk je objavio dve ključne knjige: zbirku narodnih pesama i Pismenicu serbskoga jezika, prvu gramatiku srpskog narodnog jezika. U njima je izneo osnovnu zamisao svoje reforme: pisati onako kako se govori, a čitati onako kako je napisano.

Pre njega, pisani jezik Srba bio je slavenoserbski, jezik koji, kako su ga opisivali kasniji autori, nije bio ni slovenski ni srpski. Običan narod ga nije razumeo. Vuk je želeo da pismenost postane dostupna svima.

Šest novih slova

Utvrdio je da srpski jezik ima 30 glasova. Za šest od njih ćirilica nije imala posebna slova. Zato je uveo slova ј, љ, њ, ђ, ћ i џ. Istovremeno je ukinuo suvišna slova, poput ъ, ь, ы i ѣ, a slova ю i я zamenio je kombinacijama ју i ја.

Vukov rad nastavljao se na pokušaje ranijih reformatora. Najvažniji među njima bio je Sava Mrkalj, koji je 1810. objavio spis o reformi azbuke. Vuk je njegove ideje dosledno razradio i primenio.

Princip „piši kao što govoriš“

Rezultat je bio pravopis sa jednim slovom za svaki glas. Zahvaljujući tome, srpski pravopis je jedan od najjednostavnijih i najlogičnijih u Evropi. Učenici lako uče pisanje, a pravopisne dileme su retke.

Srpski rječnik iz 1818. godine

Godine 1818. Vuk je objavio Srpski rječnik sa tumačenjima na nemačkom i latinskom jeziku. Prvo izdanje imalo je oko 26.000 reči, a uz mnoge odrednice Vuk je dodavao opise narodnih običaja i verovanja. Zato je rečnik ujedno i dragocen etnografski izvor.

Drugo, prošireno izdanje izašlo je 1852. i sadržalo je oko 47.000 reči. Do danas se smatra klasičnim delom srpske leksikografije.

Uz rečnik je objavljena i kratka gramatika. Time je Vuk postavio osnove standardnog srpskog jezika, zasnovanog na hercegovačkom narečju koje je smatrao najčistijim i najpravilnijim.

Sakupljanje narodnih pesama i pripovedaka

Drugi veliki deo Vukovog rada bilo je sakupljanje narodnog stvaralaštva. Putovao je kroz Srbiju, Bosnu, Hrvatsku i druge krajeve i zapisivao pesme, priče i poslovice direktno od naroda.

Prve zbirke pojavile su se 1814. i 1815. godine, a zatim su se širile. Četiri toma pod naslovom Narodne srpske pjesme objavljena su između 1823. i 1833. Kasnije je zbirka narasla na više knjiga. Beležio je i pesme koje je u detinjstvu naučio napamet, a pevače je pažljivo birao.

Guslari i pevači

Među njegovim najvažnijim izvorima bili su pevači poput Filipa Višnjića, slepog guslara iz Bosne, i Tešana Podrugovića. Zahvaljujući Vuku, njihove pesme o Kosovskom boju, o Marku Kraljeviću i o ustanku protiv dahija ostale su sačuvane.

Priče i poslovice

Pored pesama, Vuk je skupljao i prozu. Objavio je zbirku srpskih narodnih pripovedaka, a tridesetih godina 19. veka i veliku zbirku srpskih narodnih poslovica. Ove knjige danas su osnovni izvor za proučavanje srpske usmene tradicije.

Priznanje u Evropi

Vukove zbirke pesama izazvale su veliko interesovanje u Evropi. Jacob Grimm, jedan od najpoznatijih nemačkih filologa, preveo je Vukovu gramatiku na nemački i zalagao se za njegovo delo. Goethe je pozitivno pisao o srpskim narodnim pesmama.

Istoričar Leopold von Ranke koristio je Vuka kao glavni izvor za svoje delo o Srpskoj revoluciji, objavljeno 1829. Vuk je takođe bio poznat u ruskim i ukrajinskim intelektualnim krugovima. Njegova dela su, prema podacima iz enciklopedija, inspirisala i ukrajinske pisce, uključujući Tarasa Ševčenka.

Pesme srpskog naroda cenili su, prema francuskoj enciklopediji, i Karl Marks i Fridrih Engels. Godine 1819. Vuk je posetio Rusiju i Kijev, gde je upoznao tamošnje kulturne ličnosti.

Putovanja i prijateljstvo sa Njegošem

Vuk nije ostao zatvoren u Beču. Više puta je putovao u Srbiju, a posetio je i Crnu Goru. Tamo je upoznao vladiku Petra II Petrovića Njegoša, pesnika i vladara, sa kojim je ostao u prijateljskim odnosima.

Plod crnogorskih putovanja bila je knjiga o Crnoj Gori i Crnogorcima, objavljena 1837. na nemačkom jeziku. U njoj je opisao istoriju, običaje i život crnogorskog naroda, i tako ga predstavio evropskoj publici.

Borba za narodni jezik

Vukova reforma nije bila prihvaćena bez otpora. Crkvene vlasti i deo obrazovanih Srba, među kojima je bio i mitropolit Stefan Stratimirović, branili su stari slavenoserbski jezik. Za njih je narodni govor bio „prost“ i nedostojan književnosti.

Jedan od najžešćih protivnika bio je Jovan Hadžić, koji je predlagao drugačija pravopisna rešenja. Vuk je ostao dosledan. Austrijska cenzura i vlasti u Srbiji povremeno su otežavale širenje njegovih knjiga.

Odlučna bitka vodila se 1847. godine, kada su se pojavila dela koja su preokrenula javno mnjenje. Đuro Daničić, Vukov saradnik i naslednik, objavio je spis „Rat za srpski jezik i pravopis“, a Vuk je izdao svoj prevod Novog zaveta. Bila je to simbolična pobeda narodnog jezika, jer se i svetinja pojavila na jeziku koji narod govori.

Bečki književni dogovor

Vukova ideja da Srbi i Hrvati govore istim jezikom dovela je do 1850. godine do važnog sastanka u Beču. Vuk je tada sa hrvatskim kulturnim predstavnicima, među kojima je bio i Ivan Mažuranić, potpisao Bečki književni dogovor. Dogovor je predviđao zajednički književni jezik zasnovan na štokavštini.

Ovaj dokument kasnije je bio osnova za razvoj srpskohrvatskog jezika. Njegov značaj i danas se različito tumači, ali ostaje važna tačka u istoriji južnoslovenskih jezika.

Poslednje godine i smrt

Poslednje decenije života Vuk je proveo u Beču, uglavnom radeći na dopunama svojih dela i prepisujući se sa saradnicima. Njegov rad nije bio u potpunosti priznat u rodnoj zemlji dok je bio živ.

Umro je u Beču 1864. godine, u 77. godini života. Datum smrti se u izvorima razlikuje: većina navodi 7. februar, dok neki pominju 6. februar. Sahranjen je u Beču.

Četiri godine nakon njegove smrti, 1868, Srbija je zvanično usvojila Vukov pravopis. Njegovi posmrtni ostaci preneti su u Beograd 1897. uz svečanu ceremoniju o trošku srpske vlade. Sahranjen je u porti Saborne crkve, pored Dositeja Obradovića.

Privatni život

Vuk se 1818. godine u Beču oženio Anom Marijom Kraus. Brak je trajao do njegove smrti. Porodica je živela u Beču, gde je Vuk radio i primao brojne goste i saradnike.

Poznata je njegova ćerka Mina Karadžić, koja je kasnije stekla ugled kao slikarka i prevoditeljka. Mina je bila bliska ocu i podržavala njegov rad.

Vuk je bio skroman čovek, potpuno posvećen radu. Veći deo života proveo je daleko od zavičaja, ali je tu vezu sa narodom održavao kroz pesme, priče i prepisku.

Zanimljivosti

• Ime iz verovanja: Ime Vuk dobio je kao zaštitu od veštica, jer su mu prethodna braća i sestre umirali.
• Hramao je: Zbog bolesti noge hramao je ceo život.
• Dva datuma rođenja: Rođen je 26. oktobra po starom ili 6. novembra po novom kalendaru, pa se rođendan obeležava prema oba datuma.
• Pravopis posle smrti: Njegov pravopis je zvanično usvojen u Srbiji tek četiri godine nakon njegove smrti.
• Autor u dva sveta: Pisao je i na srpskom i na nemačkom, što mu je omogućilo da svoje delo predstavi evropskoj javnosti.
• Prva gramatika: Gramatiku iz 1814. Jacob Grimm je kasnije preveo na nemački.

Nagrade i priznanja

Za života, Vuk je stekao ugled među evropskim učenjacima. Dobio je priznanja uglednih naučnih ustanova, a Univerzitet u Jeni dodelio mu je počasni doktorat.

Posle smrti, njegovo ime nosi više ustanova i manifestacija. Svake godine u Tršiću se održava Vukov sabor, a Vukova nagrada pripada među najuglednija priznanja u oblasti kulture u Srbiji. U Beogradu postoji Muzej Vuka i Dositeja, posvećen dvojici velikih prosvetitelja.

Britannica ga opisuje kao oca srpske nauke o narodnoj književnosti, što ostaje najcitiranija ocena njegovog dela.

Nasleđe i uticaj

Vukovo nasleđe ogleda se u svakom srpskom tekstu koji se piše i čita. Azbuka koju je uredio i pravopis koji je utemeljio i danas su u osnovi srpskog jezika. Njegovi rečnik i gramatika postavili su temelje za dalji razvoj lingvistike.

Kao sakupljač narodnog blaga, spasao je od zaborava veliki deo usmene književnosti. Bez njegovih zapisa, pesme o Kosovu, o hajducima i o ustanku možda se nikada ne bi sačuvale u ovom obliku.

Njegov uticaj prešao je granice. Francuska enciklopedija ga opisuje kao oca književnosti na srpskohrvatskom jeziku i osnivača srpskog romantizma. Mnogi slovenski pisci i naučnici u 19. veku koristili su njegov rad kao uzor.

Biografija – najčešća pitanja

Ko je bio Vuk Karadžić?

Vuk Stefanović Karadžić bio je srpski filolog, lingvista i etnograf, reformator srpskog jezika i pravopisa. Sakupio je i objavio narodne pesme, priče i poslovice i napravio prvi rečnik narodnog jezika.

Kada i gde je rođen Vuk Karadžić?

Rođen je 6. novembra 1787. (26. oktobra po starom kalendaru) u selu Tršić kod Loznice, u tadašnjem Osmanskom carstvu, današnjoj Srbiji.

Po čemu je Vuk Karadžić najpoznatiji?

Najpoznatiji je po reformi srpskog jezika, azbuke i pravopisa, po Srpskom rječniku i po zbirkama narodnih pesama, koje su ga proslavile i van Srbije.

Šta je Vuk Karadžić uradio za srpski jezik?

Uveo je narodni govor u književnost, napisao prvu gramatiku i rečnik tog jezika, dodao šest novih slova u azbuku i uveo princip „piši kao što govoriš“.

Kada je Vuk Karadžić umro i gde je sahranjen?

Umro je u Beču 1864. godine (izvori navode 7. ili 6. februar). Njegovi posmrtni ostaci preneti su 1897. u Beograd, gde je sahranjen u porti Saborne crkve.

Ko je bio Vukov mentor?

Njegov mentor bio je slovenački slavista Jernej Kopitar, koji ga je u Beču podstakao da sakuplja pesme i piše gramatiku i rečnik.

Koje su najvažnije Vukove knjige?

Najvažnije su Pismenica serbskoga jezika (1814), Srpski rječnik (1818, prošireno izdanje 1852), zbirka Narodne srpske pjesme, zbirke narodnih pripovedaka i poslovica i prevod Novog zaveta (1847).

Kada je Vukova azbuka zvanično usvojena?

Srbija je Vukov pravopis zvanično usvojila 1868. godine, četiri godine nakon njegove smrti.

Da li je Vuk Karadžić imao porodicu?

Da. Godine 1818. oženio se Anom Marijom Kraus. Poznata je njihova ćerka Mina Karadžić, slikarka i prevoditeljka.

Zaključak

Vuk Karadžić je od seoskog dečaka iz Tršića postao jedan od najvažnijih ljudi u istoriji srpske kulture. Svojim radom na azbuci, gramatici i rečniku utemeljio je savremeni srpski književni jezik, a sakupljanjem narodnih pesama, priča i poslovica sačuvao je veliko usmeno blago. Uprkos protivljenju crkve i konzervativnih književnika, ostao je dosledan svojoj ideji da jezik treba da pripada narodu. Njegovo nasleđe i danas živi u svakom napisanom srpskom slovu.