Ko je Toše Proeski

Toše Proeski, čije je pravo ime Todor Proeski, bio je makedonski pevač, tekstopisac i kompozitor koji je tokom kratke, ali izuzetno plodne karijere postao jedna od najvoljenijih muzičkih ličnosti na prostoru bivše Jugoslavije. Rođen 25. januara 1981. godine u Prilepu, Toše Proeski je od skromnih početaka u malom makedonskom gradu izrastao u regionalnu zvezdu čiji je glas prelazio granice jezika i država. Njegov zaštitni znak, rečenica „Ве сакам сите" („Sve vas volim"), postao je simbol iskrenosti kojom se obraćao publici, a britanski medij BBC nazvao ga je „balkanskim Elvisom Preslijem". Tragično je preminuo 16. oktobra 2007. godine u saobraćajnoj nesreći kod Nove Gradiške u Hrvatskoj, u 26. godini života, ostavivši za sobom bogat muzički opus i uspomenu koja i danas živi širom Balkana.

Rani život i detinjstvo

Toše Proeski rođen je kao drugo dete Nikole i Domenike Proeski. Poreklom je bio Cincar, a njegovo prezime je prvobitno glasilo Proja – deda po ocu ga je promenio u Proeski kako bi bilo prilagođeno duhu makedonskog jezika. Iako je rođen u Prilepu, odrastao je u Kruševu, gradiću u zapadnom delu Makedonije, gde je stekao i osnovno obrazovanje.Ljubav prema muzici Toše je nasledio od roditelja – majka Domenika lepo je pevala, dok je otac Nikola svirao mandolinu i gitaru. Na njegovo muzičko opredeljenje uticala je i starija sestra Dora, sa kojom je slušao rok muziku. Porodica je prepoznala njegov talenat vrlo rano i podržavala ga je u daljem muzičkom razvoju, iako su, baš u trenutku kada je karijera mladog pevača počela da se ubrzano razvija, roditelji ostali bez posla.Prvi javni nastup imao je sa svega deset godina, kada je na jednoj priredbi otpevao „Ave Mariju" i, prema rečima svedoka, rasplakao publiku. Već 1992. godine nastupio je na dečjem festivalu „Zlatno slavejče" sa pesmom na vlaškom (cincarskom) jeziku „Jas i mojot dedo", što se smatra njegovim prvim ozbiljnijim korakom ka muzičkoj karijeri.

Obrazovanje

Nakon završene osnovne škole „Nikola Karev" u Kruševu, Toše Proeski se školovao u internatu u Bitolju, gde je pohađao srednju muzičku školu i sobu delio sa još petoro učenika. Tu je usavršavao klarinet i saksofon, instrumente kojima se bavio pre nego što se u potpunosti posvetio pevanju. Nakon mature, muzičko obrazovanje nastavio je na Fakultetu za muzičku umetnost u Skoplju, gde je studirao solo pevanje. Paralelno sa studijama, Toše je već gradio profesionalnu karijeru, a kasnije je svoj vokal usavršavao i u Njujorku, kod poznatog profesora pevanja Vilijama Reja, koji je, između ostalih, radio i sa Lučanom Pavarotijem.

Početak karijere

Profesionalnu muzičku karijeru Toše Proeski je zvanično započeo 1997. godine, kada je pobedio na makedonskom festivalu „Melfest" izvodeći obradu pesme „Yesterday" grupe Bitlsi. Iste godine nastupio je i na „Makfestu" sa pesmom „Pušti me". Presudnu saradnju u ranoj fazi karijere ostvario je sa kompozitorom Grigorom Koprovim, koji mu je napisao pesme „Usni na usni" i „Sonce vo tvoite rusi kosi" – numere koje su ga lansirale u sam vrh makedonske muzičke scene.Godine 1999. Toše je objavio svoj debitantski album „Nekade vo nokta" („Negde u noći"), koji je sadržao jedanaest pesama i prodat je u više desetina hiljada primeraka. Iste godine, na Skopje festivalu, osvojio je prvu nagradu publike sa pesmom „Tvoji poljupci na mojoj beloj košulji", a leti je održao svoj prvi samostalni koncert u Skoplju. U junu 2000. godine usledio je drugi album, „Sinot Božji", sa devet pesama, nakon čega je Toše dobio i prvo priznanje popularnosti na prostoru bivše Jugoslavije.

Uspon do popularnosti

Početkom dvehiljaditih Toše Proeski je već bio prepoznatljivo ime širom regiona. Godine 2001. u Skoplju je održao pet uzastopno rasprodatih koncerata, a nastupio je i u beogradskom centru „Sava", što je predstavljalo njegov prvi veliki nastup van Makedonije. Iste godine, kao student Muzičke akademije, učestvovao je u izvođenju operete „Despina and Mister Doks".Prekretnica u karijeri dogodila se u oktobru 2002. godine, kada je objavio treći album „Ako me pogledaš u oči", snimljen u Grčkoj. Sa tog albuma je pesma „Čija si", autorke Leontine Vukomanović, u aprilu 2003. godine donela Tošetu pobedu na „Beoviziji" u Srbiji, otvarajući mu vrata ka regionalnoj i međunarodnoj publici. Iste godine trijumfovao je i na makedonskom nacionalnom izboru za pesmu Evrovizije. Zahvaljujući ogromnoj potražnji, njegovi albumi su se u tom periodu neretko piratski umnožavali i prodavali širom bivše Jugoslavije, zbog čega je u šali dobio nadimak „kralj pirata" – iako ni on ni njegova izdavačka kuća od toga nisu imali finansijske koristi.

Najveći uspesi

Godine 2004. Toše Proeski je predstavljao Makedoniju na Pesmi Evrovizije u Istanbulu sa pesmom „Life" (na makedonskom „Angel si ti") i osvojio 14. mesto. Iste godine imenovan je za nacionalnog ambasadora dobre volje UNICEF-a, kao najmlađi nosilac te titule u svetu, a njegova pesma „Za ovoj svet" – na engleskom „This World" – postala je zvanična himna UNICEF-a. Za humanitarni rad dobio je i nagradu „Majka Tereza".Sledili su albumi „Po tebe" (2005), jedan od komercijalno najuspešnijih izdanja na Balkanu, zatim „Božilak" (2006), zbirka od četrnaest tradicionalnih makedonskih pesama snimljenih uz simfonijski orkestar, i konačno „Igre bez granica" (2007), njegov poslednji studijski album. Pesme sa ovih izdanja – „Srce nije kamen", „Veži me za sebe", „Volim osmeh tvoj" (duet sa hrvatskom pevačicom Antonijom Šolom) i „Trešnja" – godinama su dominirale top-listama u Makedoniji, Srbiji, Hrvatskoj, Crnoj Gori, Bosni i Hercegovini i Sloveniji. Na Hrvatskom radijskom festivalu Toše je dvaput trijumfovao, a bio je i jedini strani izvođač koji je osvojio glavnu nagradu tog festivala. Sarađivao je i sa hrvatskim pevačem Tonijem Cetinskim, sa kojim je snimio duet „Lagala nas mala", kao i sa slovenačkom pevačicom Anjom Rupel. Na listi njegovih saradnika našli su se i Željko Joksimović, kompozitorka Marina Tucaković, kao i muzičar Bora Đorđević.Poslednji veliki koncert održao je 5. oktobra 2007. godine na Gradskom stadionu u Skoplju, pred više od 16.000 gledalaca, dok je nekoliko meseci ranije, u februaru iste godine, nastupio pred više od 10.000 obožavalaca u beogradskoj Areni.

Privatni život

Toše Proeski je bio poznat kao osoba duboke vere. U rodnom Kruševu je, zajedno sa ocem Nikolom i prijateljima, učestvovao u obnavljanju manastira Svetog Preobraženja, gde je, prema sopstvenim rečima, često obavljao i fizičke poslove. Isticao je da upravo tamo pronalazi mir, daleko od popularnosti i slave koju je uživao na sceni.Iako je postao jedna od najvećih regionalnih zvezda, Toše je, prema svedočenjima bliskih saradnika i obožavalaca, ostao skroman i nepromenjen slavom. U njegovoj porodičnoj kući u Kruševu čitava jedna soba bila je ispunjena plišanim igračkama koje je dobijao od fanova – prostor koji je kasnije postao mesto koje rado posećuju turisti i obožavaoci. U poslednjim godinama života bio je u vezi sa Andrijanom Budimir.Toše Proeski je poginuo u saobraćajnoj nesreći u ranim jutarnjim časovima 16. oktobra 2007. godine, na auto-putu kod Nove Gradiške u Hrvatskoj, dok se automobilom vraćao sa nastupa. U vozilu su se, pored njega, nalazili vozač Georgij Georgijevski i njegova menadžerka Ljiljana Petrović. Prema nezvaničnim navodima, uzrok nesreće bila je neprilagođena brzina vozila. Veruje se da je Toše preminuo na licu mesta usled siline udarca, dok su vozač i menadžerka zadobili telesne povrede različitog stepena. Sahranjen je 17. oktobra 2007. godine u rodnom Kruševu, uz najviše državne i crkvene počasti – ispraćaju je, prema izveštajima, prisustvovalo više od 30.000 ožalošćenih. Tog dana Vlada Republike Makedonije proglasila je danom žalosti u zemlji.

Tragična smrt

Vest o pogibiji Toše Proeskog duboko je potresla čitav region. Nesreća se dogodila na auto-putu koji povezuje Zagreb sa istočnom Hrvatskom, u blizini mesta Nova Gradiška, dok se pevač vraćao sa jednog od svojih poslednjih nastupa. Makedonska vlada je odmah po saznanju o nesreći poslala specijalni helikopter kako bi posmrtni ostaci Toše Proeskog bili preneti u domovinu. Njegova smrt, samo nekoliko meseci nakon objavljivanja albuma „Igre bez granica" i velikog koncerta u Skoplju, prekinula je karijeru u njenom najuspešnijem trenutku, a mnoge nagrade i priznanja za taj album uručene su naknadno njegovoj porodici.

Zanimljivosti

• Pravo prezime porodice glasilo je Proja, a Toše je nameravao da se u budućnosti ponovo predstavlja pod tim prezimenom, u čemu ga je preduhitrila smrt.
• Rođen je u 11 časova i 15 minuta, po horoskopu je bio Vodolija.
• Osnovnu školu „Nikola Karev" završio je u Kruševu, gde je odrastao.
• Bio je poznat po duetima sa regionalnim kolegama – pored Tonija Cetinskog i Antonije Šole, sarađivao je i sa slovenačkom pevačicom Anjom Rupel.
• Glumio je u nekoliko projekata, uključujući film „Kako ubiv svetec" (2004) i seriju „Zabranjena ljubav", u kojoj se pojavio gostujući u nekoliko epizoda, a njegova pesma korišćena je i u najavnoj špici serije.
• Prihod od jednog od poslednjih koncerata u Skoplju donirao je za obnovu škola u Makedoniji.

Nagrade i priznanja

• Pobednik festivala „Beovizija" 2003. godine sa pesmom „Čija si"
• Predstavnik Makedonije na Pesmi Evrovizije 2004. – 14. mesto
• Nacionalni i regionalni ambasador dobre volje UNICEF-a
• Humanitarna nagrada „Majka Tereza" (2004)
• Dvostruki pobednik Hrvatskog radijskog festivala, jedini strani izvođač sa tom titulom
• Prvo mesto na festivalu „Slavjanski bazar" u Belorusiji
• Drugo mesto na festivalu „Sunčane skale" u Herceg Novom
• Brojna priznanja za najboljeg muškog vokala, album i koncert godine na prostoru bivše Jugoslavije

Nasleđe i uticaj

Toše Proeski se i danas smatra jednim od najznačajnijih muzičkih imena sa prostora bivše Jugoslavije. Njegov glas, prepoznatljiv po emotivnosti i tehničkoj čistoći, ostavio je trajan trag na regionalnu pop scenu, a mnogi mlađi izvođači ga navode kao jedan od svojih najvećih uzora. U njegovu čast Skoplje je 2010. godine ime Toše Proeski dodelilo najvećoj gradskoj areni, dok je u Kruševu otvorena spomen-kuća posvećena njegovom životu i karijeri, koju danas posećuju obožavaoci iz čitavog regiona. Posmrtno je proglašen počasnim građaninom Severne Makedonije, a njegove pesme i danas redovno zvuče na radio stanicama širom Balkana, decenijama nakon njegove smrti.

Biografija – najčešća pitanja

Kada je rođen Toše Proeski?

Toše Proeski je rođen 25. januara 1981. godine u Prilepu, u tadašnjoj Socijalističkoj Republici Makedoniji.

Koje je pravo ime Toše Proeskog?

Njegovo pravo ime je Todor Proeski. Nadimak „Toše" koristio je tokom cele karijere.

Gde je i kada preminuo Toše Proeski?

Toše Proeski je preminuo 16. oktobra 2007. godine u saobraćajnoj nesreći kod Nove Gradiške u Hrvatskoj, u 26. godini života.

Zbog čega je poznat Toše Proeski?

Poznat je po snažnom, prepoznatljivom vokalu, hitovima poput „Čija si", „Srce nije kamen" i „Igra bez granica", pobedi na Beoviziji, nastupu na Evroviziji 2004. godine i humanitarnom radu kao ambasador dobre volje UNICEF-a.

Da li je Toše Proeski učestvovao na Evroviziji?

Da, predstavljao je Makedoniju na Pesmi Evrovizije 2004. godine u Istanbulu sa pesmom „Life" i osvojio 14. mesto.

Gde je sahranjen Toše Proeski?

Sahranjen je 17. oktobra 2007. godine u rodnom Kruševu, uz prisustvo više desetina hiljada ožalošćenih obožavalaca.

Koje su najpoznatije pesme Toše Proeskog?

Među njegovim najvećim hitovima su „Čija si", „Srce nije kamen", „Igra bez granica", „Trešnja", „Veži me za sebe", „Usni na usni" i duet „Lagala nas mala" sa Tonijem Cetinskim.

Sa kim je Toše Proeski najviše sarađivao?

Najznačajniju raniju saradnju ostvario je sa kompozitorom Grigorom Koprovim, a kasnije je sarađivao i sa Leontinom Vukomanović, Marinom Tucaković, Antonijom Šolom, Mirom Buljanom i Tonijem Cetinskim.

Da li je Toše Proeski imao humanitarnu ulogu?

Da, bio je nacionalni i regionalni ambasador dobre volje UNICEF-a, a njegova pesma „This World" postala je zvanična himna ove organizacije.

Kako se pamti Toše Proeski danas?

Pamti se kao jedan od najvoljenijih pevača na Balkanu, čije ime nosi arena u Skoplju, a u njegovom rodnom kraju otvorena je spomen-kuća posvećena njegovom liku i delu.

Zaključak

Toše Proeski ostaje jedno od najsvetlijih imena balkanske pop scene – umetnik koji je za nešto više od decenije karijere osvojio publiku u više zemalja, a svojom skromnošću i humanitarnim radom stekao poštovanje daleko izvan granica muzičke industrije. Iako je njegov život prekinut tragično i prerano, u 26. godini, muzičko nasleđe Toše Proeskog i danas živi kroz njegove pesme, spomen-kuću u Kruševu i arenu u Skoplju koja nosi njegovo ime.