Ko je Nadežda Petrović

Nadežda Petrović (Čačak, 11. oktobar 1873 – Valjevo, 3. april 1915) bila je srpska slikarka, likovna kritičarka, fotografkinja, humanitarna radnica i dobrovoljna bolničarka. Danas se smatra jednom od ključnih ličnosti srpske moderne umetnosti i prvom srpskom slikarkom koja je stekla međunarodno obrazovanje i trajno ostavila trag u evropskim tokovima svog vremena.

Njeno slikarstvo povezuje se sa impresionizmom, ekspresionizmom i fovizmom, a istoričari umetnosti u njemu prepoznaju i elemente secesije i simbolizma. Slikala je smelim potezom i čistim bojama, najčešće direktno u prirodi. Zato se njen rad bitno razlikovao od akademskog slikarstva koje je tada preovlađivalo u Srbiji.

Međutim, Nadežda Petrović nije bila samo slikarka. Učestvovala je u osnivanju humanitarne organizacije Kolo srpskih sestara, organizovala je Prvu jugoslovensku umetničku izložbu i Prvu jugoslovensku umetničku koloniju u Sićevu, pisala je likovnu kritiku i fotografisala. Tokom balkanskih ratova i Prvog svetskog rata radila je kao dobrovoljna bolničarka, a preminula je od pegavog tifusa u Valjevu.

Napomena o datumu rođenja: izvori se razlikuju, pa pojedini navode 11, a drugi 12. oktobar 1873. godine. U ovom tekstu koristi se 11. oktobar, jer ga navodi većina relevantnih izvora.

Poreklo, rani život i detinjstvo

Nadežda Petrović rođena je u Čačku, kao prvo žensko dete u porodici Dimitrija (Mite) Petrovića iz Beograda i Milevе, rođene Zorić, iz Titela. Oba roditelja bila su prosvetni radnici. Mita je predavao slobodnoručno crtanje u gimnaziji, dok je Mileva radila kao učiteljica u ženskoj osnovnoj školi.

Porodica je imala trinaestoro dece, od kojih je devetoro preživelo. Pojedini izvori, međutim, govore o devetoro dece, pa se podaci o broju potomaka donekle razlikuju. Među Nadeždinom braćom i sestrama bio je i pisac i diplomata Rastko Petrović. Dve njene sestre takođe su se bavile slikarstvom, a jedna je bila muzičarka.

Kada je imala sedam godina, porodica se zbog očevog zdravlja preselila u Karanovac, današnje Kraljevo, gde je Nadežda pošla u osnovnu školu. Godine 1884. Petrovići su se vratili u Beograd. Razlozi su bili ukidanje nastave slobodnoručnog crtanja u osnovnim školama, zbog čega je Mita ostao bez posla, smrt njegovog oca Hadži Maksima i nastavak Nadeždinog školovanja.

U Beogradu su živeli u staroj porodičnoj kući u Ratarskoj ulici, na Paliluli. Mita se zaposlio u Poreskoj upravi, gde je brzo napredovao. Kuća je vremenom postala mesto okupljanja beogradske kulturne i političke elite. Petrovići su imali veliku zbirku starih ikona, jednu od najboljih privatnih biblioteka i zbirku muzičkih instrumenata. U takvom okruženju odrastala je buduća slikarka.

Prve časove slikanja dobila je od ujaka Svetozara Zorića, poznavaoca slikarstva i profesora Velike škole. Prema nekim tumačenjima, upravo su ti časovi bili presudni za njenu odluku da postane slikarka.

Obrazovanje

Nadežda se upisala u Višu žensku školu u Beogradu, koja je u to vreme pružala moderno obrazovanje i solidna stručna znanja iz svih oblasti pedagoškog obrazovanja. Školu je završila 1891. godine. Nakon položenog stručnog ispita postala je nastavnica slobodnoručnog crtanja.

Paralelno sa školovanjem učila je slikarstvo kod Đorđa Krstića, jednog od vodećih srpskih slikara realizma, i kod Kirila Kutlika. Prema jednom izvoru, bila je prva studentkinja ženskog odeljenja Kutlikove slikarske škole, otvorenog 1896. godine. Istoričari ističu da ni Krstić ni Kutlik nisu ostavili veći trag na njenim kasnijim delima. Ipak, upravo ju je Krstić podstakao da nastavi umetničke studije u Minhenu.

Podaci o njenom radu u Višoj ženskoj školi razlikuju se. Jedan izvor navodi da je tamo počela da predaje 1893, dok drugi kao početak nastave navode 1902. godinu. Zato se u biografijama preporučuje oprez pri navođenju tačne godine.

Studije u Minhenu

Godine 1898. Nadežda Petrović otišla je u Minhen, gde je nastavila školovanje u privatnoj školi slovenačkog pedagoga Antona Ažbea. Prema jednom izvoru, studije je finansirala stipendija srpskog Ministarstva prosvete. Planirala je da ostane godinu dana, a ostala je četiri.

Ažbeova škola bila je okupljalište mladih umetnika iz čitave srednje i jugoistočne Evrope. Nadežda je u Minhenu upoznala umetnike koji će kasnije obeležiti evropsku umetnost, među njima Vasilija Kandinskog (Wassily Kandinsky), Alekseja fon Javlenskog (Alexej von Jawlensky) i Paula Klea (Paul Klee). Sačuvan je i portret Kandinskog koji je ona nacrtala. Kasnije je prešla u školu Julijusa Ekstera (Julius Exter) [PROVERI], gde je dodatno podstaknuta da koristi jake, čiste boje i komplementarne kontraste.

U to vreme napravila je i važan lični izbor. Iste godine raskinula je veridbu, jer je majka njenog verenika zahtevala veliki miraz. Majci je tada napisala da ne želi da bude samo supruga, već slikarka. Ta rečenica, „ja hoću da sam slikar, a ne samo žena“, često se navodi kao simbol njenog odnosa prema umetnosti.

U Minhenu je kupila i prvi fotografski aparat, a boravak je ostavio dubok trag i na njeno shvatanje slikarstva i, kako ističu istoričari umetnosti, na razvoj srpske umetnosti u celini.

Povratak u Srbiju i početak javnog delovanja

Nadežda Petrović prvi put je javno izlagala 1900. godine, na samostalnoj izložbi u Velikoj školi u Beogradu. Izložba je izazvala velike reakcije, a izvori je opisuju kao „buru i galamu“. Beogradska publika bila je naviknuta na akademski realizam, pa je njen slobodan kolorit delovao nepoznato.

Prema jednom izvoru, trajno se vratila u Srbiju krajem 1902. godine, dok drugi izvor navodi 1900. kao godinu povratka. Izvori se razlikuju, a verovatno je u pitanju razlika između prvog dolaska i konačnog povratka. Sledeće godine počela je da predaje u Višoj ženskoj školi, a 1904. objavila je prve likovne kritike.

Iste godine povukla se u porodični dom na Resniku, gde je naslikala jedno od svojih najpoznatijih platna. Taj period često se opisuje kao početak njene zrele faze.

Kolo srpskih sestara i društveni angažman

Godine 1903. Nadežda Petrović bila je među osnivačicama humanitarne organizacije Kolo srpskih sestara, zajedno sa Delfom Ivanić i Savkom Subotić. Cilj organizacije bio je da pomaže Srbe u neoslobođenoj Staroj Srbiji i Makedoniji. Nadežda je postala prvi sekretar društva, a nakon velikog ženskog mitinga u Beogradu, na kome je držala govor, organizacija je dobila široku podršku.

Sredstva prikupljena za pomoć učesnicima Ilindenskog ustanka 1903. godine lično je odnela u Makedoniju. Odatle je izveštavala kao novinarka za listove „Slovenski jug“ i „Pijemont“. Njen angažman nije bio ograničen na humanitarni rad. Bila je i među prvim članovima Narodne odbrane, društva osnovanog radi podrške nacionalnom oslobođenju.

Povodom aneksije Bosne i Hercegovine 1908. godine, sa balkona Narodnog pozorišta u Beogradu održala je vatren govor. Zahvaljujući poznavanju francuskog, nemačkog i ruskog jezika, o pravima Srba i drugih potlačenih slovenskih naroda govorila je i u inostranstvu. Bila je i jedna od osnivačica Pariske lige za nacionalna prava potlačenih naroda.

Prva jugoslovenska umetnička izložba i kolonija u Sićevu

Od 1904. godine Nadežda Petrović radila je na organizaciji Prve jugoslovenske umetničke izložbe u Beogradu. Istovremeno je učestvovala u osnivanju Društva srpskih umetnika „Lada“. Među osnivačima društva bili su Uroš Predić, Đorđe Jovanović, Marko Murat, Rista i Beta Vukanović, Petar Ubavkić i Sima Roksandić, a Nadežda je bila njegov prvi sekretar. Za angažovanje oko izložbe odlikovana je Ordenom Svetog Save IV stepena.

Uskoro potom osnovala je Prvu jugoslovensku umetničku koloniju u Sićevu, u Sićevačkoj klisuri. Izvori je navode i kao koloniju „u Sićevu kod Pirota“. Kolonija je počela da radi 1905. godine, a Nadežda je na njoj okupila slovenačke i hrvatske kolege sa kojima je studirala u Minhenu. Među učesnicima bio je i vajar Ivan Meštrović. Naglašavala je potrebu da se slika van ateljea, direktno u prirodi, u skladu sa nemačkim i francuskim tendencijama.

Prema slovenačkom autoru, Nadežda je zaslužna i što je slovenački umetnik Rihard Jakopič (Rihard Jakopič) u vreme prve jugoslovenske izložbe zauzeo mesto vodećeg slovenačkog umetnika. Da bi obezbedila državnu podršku koloniji, obraćala se i predsedniku vlade Nikoli Pašiću.

Izložba kolonije održana je 1907. godine. Godine 1906. Nadežda je učestvovala i na Drugoj jugoslovenskoj umetničkoj izložbi u Sofiji. Kolonija u Sićevu obnovljena je 1964. godine i danas se navodi kao jedna od najstarijih kolonija na Balkanu. Iz tog perioda sačuvana je i njena umetnička razglednica iz 1905. godine na kojoj su prikazane pirotske tkalje.

Najplodnije stvaralačko razdoblje

Period od 1904. do 1907. godine smatra se njenom najplodnijom fazom, koja se u literaturi naziva „srpskom fazom“. Tada su nastala antologijska dela srpske umetnosti, kreirana direktno u prirodi, na putovanjima po Srbiji, u Sićevu i na Resniku. Među njima su „Resnik – Beogradsko groblje“, „Resnik“, „Autoportret“, „Žena sa crvenom maramom“, „Kaluđer“, „Dereglije na Savi“ i „Žetva“.

Prema tumačenju jednog autora, moderna u srpskom slikarstvu nastala je zahvaljujući Nadeždinom individualnom delovanju u ovom razdoblju. Za razliku od pojedinih savremenika, nije slikala idealizovanu Srbiju, već zemlju onakvu kakva je bila: živopisnu, patrijarhalnu i siromašnu.

Godine 1908. učestvovala je u osnivanju Srpskog umetničkog udruženja i izlagala na njegovoj izložbi. Nastavila je i sa putovanjima, pa je 1907. boravila u Rimu.

Rim, Pariz i poslednje slikarske godine

Od 1910. do 1912. godine Nadežda Petrović boravila je u Parizu. U njenom stvaralaštvu to je razdoblje intenzivnog upijanja avangardnih tokova. Međutim, budući da je u Pariz stigla kao već formirana umetnička ličnost, nova iskustva su potvrdila njen izraz, a nisu ga iz osnova promenila. U tom periodu nastali su, između ostalog, „Notr Dam“ i „Bulonjska šuma“. Pratila je i Bijenale u Veneciji i druge značajne izložbe u Evropi.

Godine 1910. u Ljubljani je otvorena njena druga samostalna izložba, u Jakopičevom paviljonu. Naredne godine učestvovala je na Međunarodnoj izložbi umetnosti u Rimu, u okviru paviljona Kraljevine Srbije.

Po povratku iz Pariza, tokom zime 1912, naslikala je portret mlade Ksenije Atanasijević, kasnije profesorke Filozofskog fakulteta u Beogradu. Slika se danas čuva u Spomen-zbirci Pavla Beljanskog u Novom Sadu i spada među njene najčešće izlagane portrete. U to vreme imala je i sopstvenu školu slikanja i učestvovala je na Četvrtoj jugoslovenskoj umetničkoj izložbi.

U to doba Nadežda je izgubila roditelje. Otac je preminuo ranije, a majka 1912. godine. Fotografije iz tog perioda prikazuju je u crnini, pored Meštrovićeve skulpture „Majka“.

Likovna kritika i fotografija

Od 1904. godine Nadežda je objavljivala likovne kritike u kojima je zagovarala nove ideje, pre svega impresionizam, i isticala potrebu da se prevaziđe tradicionalistički pristup umetnosti. Njene kritike kasnije su sabrane u knjigu koju je objavila Umetnička galerija „Nadežda Petrović“ iz Čačka. Pored toga, bila je i autorka pozorišnog komada.

Bila je i prva srpska umetnica koja se kontinuirano i posvećeno bavila fotografijom. Fotografisala je od osnovnoškolskih dana, a u Minhenu je nabavila svoj prvi aparat. Posebnu vrednost imaju njene ratne fotografije iz okoline Prizrena, nastale početkom 1913. godine, kao i fotografije u kojima je i sama pozirala. Zbog toga se ubraja među pionirke ratne fotografije u regionu.

Balkanski ratovi

Nakon izbijanja Balkanskih ratova 1912. godine, Nadežda Petrović prijavila se kao dobrovoljna bolničarka. Radila je na frontu i u vojnim bolnicama, među ostalim u Prizrenu, gde je 1913. godine nastao deo njenih fotografija. Prema enciklopediji „1914–1918-online“, major Vojislav Tankosić uključio ju je u rudničku dobrovoljačku jedinicu, u kojoj je služila u uniformi i naoružana.

Tokom nege vojnika razbolela se od tifusa i kolere. Za zalaganje u ratu odlikovana je Medaljom za hrabrost i Ordenom Crvenog krsta. U to vreme slikala je veoma malo, jer je gotovo sve vreme posvećivala negovanju ranjenika.

Poslednje godine i smrt

Po izbijanju Prvog svetskog rata ponovo se javila kao dobrovoljna bolničarka u srpskoj vojsci. Početkom 1915. godine otišla je u Skoplje, a zatim u Valjevo, gde je radila u vojnoj bolnici. U tom periodu Srbijom je harala epidemija pegavog tifusa, a medicinskog osoblja nije bilo dovoljno.

Prema dostupnim izvorima, zarazila se tifusom, a lekari su joj savetovali da napusti bolnicu. Ipak je ostala uz bolesne i ranjene. Preminula je 3. aprila 1915. godine u Valjevu, u 42. godini života. „Srpske novine“, koje su tada izlazile u Nišu, objavile su osvrt povodom njene smrti i završile ga rečima da je bila oduševljena Srpkinja i jedna od osnivačica Kola srpskih sestara.

Prema istorijskom radu o njenom kultu, njeni posmrtni ostaci svečano su preneti iz Valjeva u Beograd 1935. godine. Taj događaj smatra se važnim trenutkom u oblikovanju njenog posmrtnog junačkog imidža.

Privatni život

O privatnom životu Nadežde Petrović sačuvano je manje podataka nego o njenom javnom radu. Veridbu je raskinula 1898. godine i, prema dostupnim izvorima, nije poznato da se udavala niti da je imala potomke. Prednost je davala slikarstvu i društvenom angažmanu.

Porodica je ostala važan oslonac njenog života. Sa braćom i sestrama delila je kuću u Ratarskoj ulici, a posebno je bila vezana za najmlađeg brata Rastka Petrovića, kasnije poznatog pisca. Nakon njene smrti, sestra Milica Mišković čuvala je deo njenih slika, a jedan od portreta kasnije je otkupio Pavle Beljanski.

Porodični dom u Beogradu danas je Spomen-muzej Nadežde i Rastka Petrović, koji je 1974. godine proglašen za spomenik kulture.

Najpoznatija dela

Resnik (1904)

Pejzaž „Resnik“ jedno je od njenih najpoznatijih platna i često se navodi kao simbol njene zrele faze. Naslikan je u prirodi, smelim bojama i slobodnim potezom.

Autoportret (1907)

„Autoportret“ iz 1907. godine spada među njena najznačajnija portretna ostvarenja i često se izlaže na pregledima srpske umetnosti.

Žetva (1905)

Slika „Žetva“ nastala je u periodu srpske faze, kada je Nadežda slikala motive iz seoskog života i prirode.

Ksenija Atanasijević (1912)

Portret nastao u zimu 1912. godine, nakon povratka iz Pariza, prikazuje mladu ženu u crnoj odeći i sa velikim crnim šeširom. Odlikuje ga široki, brzi potezi koji imaju konstruktivnu, a ne opisnu funkciju.

Valjevska bolnica

Platno „Valjevska bolnica“ dugo se smatralo njenim poslednjim delom. Noviji istorijski rad, međutim, pokazuje da je slika verovatno nastala u Prizrenu 1913. godine, a ne u Valjevu 1915.

Zanimljivosti

• Bila je prva srpska umetnica koja se kontinuirano bavila fotografijom.
• Koloniju u Sićevu osnovala je 1905, a obnovljena je 1964. godine.
• Film o Nadeždi Petrović snimljen je 1958. u režiji Miodraga Nikolića, a scenario je napisao Lazar Trifunović.
• U Čačku je izvedena monodrama „Nenapisana pisma“ u kojoj Nadeždu Petrović tumači glumica Vanja Milačić.
• Prikupljala je i predmete narodnog stvaralaštva. Deo te zbirke prikazan je na izložbi Etnografskog muzeja u Višegradu 2025. godine.
• Govorila je francuski, nemački i ruski jezik.

Nagrade i priznanja

• Orden Svetog Save IV stepena, za angažman oko Prve jugoslovenske umetničke izložbe.
• Medalja za hrabrost, za rad u Balkanskim ratovima.
• Orden Crvenog krsta.
• Memorijal Nadežde Petrović, bijenalna manifestacija vizuelnih umetnosti u Čačku, koja se organizuje od 1960. godine.
• Poštanska marka Pošte Srbije povodom 150 godina od rođenja, 2023. godine.
• Izvršni savet UNESCO-a usvojio je preporuku da se obeleži 150. godišnjica njenog rođenja.

Nasleđe i uticaj

Nadežda Petrović ostala je ključna figura srpske likovne umetnosti. Njene slike čuvaju se u Narodnom muzeju u Beogradu, u Spomen-zbirci Pavla Beljanskog u Novom Sadu i u Umetničkoj galeriji „Nadežda Petrović“ u Čačku, koja u svojoj zbirci ima dvanaest njenih slika.

Istoričari umetnosti ističu da je unela evropsku modernu u srpsko slikarstvo i da je njen model, spoj umetničke beskompromisnosti i društvene odgovornosti, nadmašio okvire sredine u kojoj je živela. Nemačka publika imala je priliku da to vidi na izložbi u Minhenu 1985. godine.

Istovremeno, istraživači ukazuju na napetost između njenog modernizma i kasnije slike nacionalne heroine, koja je oblikovana posle njene smrti. Zbog toga se njeno nasleđe danas razmatra i kao umetničko i kao kulturno-političko pitanje.

Biografija – najčešća pitanja

Ko je bila Nadežda Petrović?

Nadežda Petrović bila je srpska slikarka, likovna kritičarka, fotografkinja i bolničarka. Smatra se jednom od najvažnijih ličnosti srpske moderne umetnosti.

Kada i gde je rođena Nadežda Petrović?

Rođena je 11. oktobra 1873. u Čačku. Neki izvori navode 12. oktobar, pa se podaci razlikuju.

Gde se školovala?

Završila je Višu žensku školu u Beogradu, a slikarstvo je učila kod Đorđa Krstića i Kirila Kutlika. Potom je studirala u Minhenu, kod Antona Ažbea i Julijusa Ekstera.

Po čemu je Nadežda Petrović najpoznatija?

Najpoznatija je kao slikarka koja je uvela modernizam u srpsku umetnost, organizatorka Prve jugoslovenske umetničke izložbe i kolonije u Sićevu i dobrovoljna bolničarka u ratovima.

Koje su njene najpoznatije slike?

Među najpoznatijima su „Resnik“, „Autoportret“, „Žetva“, portret Ksenije Atanasijević i „Valjevska bolnica“.

Šta je bilo Kolo srpskih sestara?

Kolo srpskih sestara bila je humanitarna organizacija osnovana 1903. godine radi pomoći Srbima u neoslobođenim krajevima. Nadežda Petrović bila je njena prva sekretarka.

Kako je umrla Nadežda Petrović?

Preminula je 3. aprila 1915. u Valjevu od pegavog tifusa, kojim se zarazila radeći kao dobrovoljna bolničarka.

Da li se Nadežda Petrović udavala?

Prema dostupnim izvorima, nije poznato da se udavala. Veridbu je raskinula 1898. godine.

Šta je Memorijal Nadežde Petrović?

To je bijenalna manifestacija vizuelnih umetnosti koja se od 1960. godine organizuje u Čačku, u organizaciji Umetničke galerije „Nadežda Petrović“.

Šta je kolonija u Sićevu?

Prva jugoslovenska umetnička kolonija počela je da radi 1905. godine u Sićevu, u Sićevačkoj klisuri. Osnovala ju je Nadežda Petrović, a obnovljena je 1964. godine.

Zaključak

Život Nadežde Petrović pokazuje kako se umetnost, društveni angažman i lična hrabrost mogu spojiti u jednoj ličnosti. Školovala se u Beogradu i Minhenu, upoznala evropske avangardne tokove i u srpsko slikarstvo uvela slobodniji kolorit i rad u prirodi. Osnovala je Prvu jugoslovensku umetničku koloniju, delovala je u Kolu srpskih sestara i pisala likovnu kritiku. U ratovima je radila kao bolničarka, a život je izgubila u Valjevu 1915. godine. Danas, više od jednog veka kasnije, Nadežda Petrović ostaje jedna od najvažnijih figura srpske umetnosti, a njeno ime nosi i jedna od najstarijih likovnih manifestacija u regionu.