Ko je Stevo Žigon

Stevo Žigon (punim imenom Štefan Žigon; Ljubljana, 8. decembar 1926 – Beograd, 28. decembar 2005) bio je srpski i jugoslovenski glumac i pozorišni reditelj slovenačkog porekla. Skoro pet decenija radio je na scenama Jugoslovenskog dramskog pozorišta, Ateljea 212 i drugih pozorišta, a režirao je i u Rusiji.

Široj publici ostao je u sećanju kao hladni i proračunati Kriger, šef beogradskog Gestapoa u serijama Otpisani i Povratak otpisanih. Međutim, pozorišni svet ga pamti pre svega po ulogama u psihološki zahtevnim komadima, po režijama klasika i po neobičnoj životnoj priči.

Kao mladić bio je član omladinskog pokreta otpora i zatočenik nacističkog logora Dahau. Posle rata je postao jedan od najuglednijih umetnika jugoslovenske scene. Za životno delo dobio je nagradu Dobričin prsten, najviše priznanje za glumačku umetnost u Srbiji.

Poreklo i detinjstvo u Ljubljani

Stevo Žigon rođen je u Ljubljani, u porodici krojača Štefana i Marije, rođene Sel. Njegovi roditelji poticali su iz slovenačkog Primorja. Otac je bio iz sela Volčji Grad kod Komena na Krasu, dok je majka dolazila iz slovenačke zajednice u Trstu.

Porodica je živela u Trstu sve do dolaska fašista na vlast. Zbog italijanske vlasti nad Primorjem, roditelji su 1922. napustili taj kraj i preselili se u Ljubljanu, koja je tada bila deo Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca. U tom gradu se budući glumac rodio nekoliko godina kasnije.

Kao dečak bio je izuzetno vredan čitalac. Posebno ga je privlačila poezija, a među omiljenim pesnicima navodio je Alojza Gradnika, Iga Grudena i Otona Župančiča. Ljubav prema reči pratila ga je celog života i ostavila je trag u njegovom scenskom govoru.

Detinjstvo mu je prošlo u senci velikih političkih događaja. Italijanska okupacija Ljubljane 1941. godine promenila je život cele generacije mladih ljudi, pa i njegov. Zbog toga je veoma rano morao da odraste.

Obrazovanje

Od 1937. godine pohađao je I. realnu gimnaziju u Ljubljani. Maturirao je 1945, odmah po izlasku iz logora. Prema Slovenskom biografskom leksikonu, školovanje je nastavio studijama dramske umetnosti.

Studije glume i režije počeo je 1946. na Akademiji za igralsku umetnost u Ljubljani. Već sledeće godine nastavio je školovanje na pozorišnom institutu u Lenjingradu (današnji Sankt Peterburg). Ruska glumačka i rediteljska škola ostavila je dubok trag na njegov kasniji umetnički rad.

Studije je završio na Akademiji za pozorišnu umetnost u Beogradu, u vanrednoj klasi. Kao diplomsku ulogu odigrao je Marčbenksa u Šoovoj Kandidi. Izvori se razlikuju oko godine diplomiranja: Slovenski biografski leksikon navodi 1951, dok srpski izvori najčešće pominju 1952.

Akademija je za njega bila više od mesta školovanja. Pri njenom osnivanju 1949. postao je jedan od prvih asistenata. Tu je poznanstvo sa mladom studentkinjom Jelenom Jovanović kasnije preraslo u životnu zajednicu.

Ratne godine i logor Dahau

Stevo Žigon je 1942. postao član SKOJ-a, Saveza komunističke omladine Jugoslavije. Prema dostupnim izvorima, još kao veoma mlad učestvovao je u akcijama otpora koje je organizovao Osvobodilna fronta slovenačkog naroda. Izvori se razlikuju oko tačne godine početka tih aktivnosti, jer neki pominju 1941, a drugi 1942.

Italijanska vojska ga je uhapsila. Pošto je bio maloletan, pošteđen je streljanja, ali je oko godinu dana proveo u italijanskom vojnom zatvoru u Ljubljanskoj pokrajini. Posle kapitulacije Italije u septembru 1943. zarobila ga je nemačka vojska i poslala u koncentracioni logor Dahau. Njegov zatvorenički broj bio je 61185.

Prema Slovenskom biografskom leksikonu, u Dahauu je bio od 1943. do 1945. godine. Srpski izvori uglavnom govore o dve godine, mada se u nekim tekstovima pominje i tri. U logoru je naučio nemački jezik, a to znanje će kasnije igrati važnu ulogu u njegovoj karijeri.

Zahvaljujući tom iskustvu odlično je poznavao nemački govor i ponašanje. Zbog toga su mu često poveravali uloge hladnih i cinih nemačkih oficira. Ipak, kritičari i kolege isticali su da je likove igrao bez karikature, sa unutrašnjom istinom.

Ivana Žigon je kasnije govorila da njen otac nije slavio rođendane. Prema njenim rečima, u logoru je naučio da je za čoveka svaki dan novi rođendan.

Početak karijere

Posle rata Stevo Žigon je počeo da nastupa u Drami Slovenskog narodnog gledališča u Ljubljani. Međutim, već 1948. pozvao ga je reditelj Bojan Stupica u tek osnovano Jugoslovensko dramsko pozorište u Beogradu. Taj poziv odredio je njegov dalji životni put.

U Beogradu je ostao do kraja karijere. Prema Slovenskom biografskom leksikonu, u Jugoslovenskom dramskom pozorištu radio je do penzionisanja 1982. godine. Povremeno je igrao i u Ateljeu 212, koji je tih godina postajao centar savremenog pozorišta.

Stupica je bio ključna ličnost njegovih umetničkih početaka. Prema biografskim zapisima, upravo je on doprineo da se Žigon okrene filmu i režiji. Dugogodišnja saradnja sa starijim kolegom oblikovala je njegov pogled na pozorište.

Među prvim značajnim ulogama bile su Franc u drami Kralj na Betajnovi Ivana Cankara, Hemon u Sofoklovoj Antigoni i već pomenuti Marčbenks u Kandidi. Igrao je i Hipolita u Rasinovoj Fedri. Sve te uloge pokazale su da je mladi glumac izuzetno disciplinovan i nadaren za psihološki složene likove.

Uspon do popularnosti

Tokom pedesetih i šezdesetih godina Stevo Žigon postao je jedno od istaknutih imena jugoslovenske scene. Slovenski biografski leksikon ga opisuje kao uverljivog tumača psihološki složenih nosećih uloga, naročito iz evropske dramaturgije.

Sam je među najdražim ulogama izdvajao one u Čehovljevom Ivanovu, u Krležinoj Agoniji i u Bihnerovoj Dantonovoj smrti. U poslednjem komadu tumačio je Maksimilijana Robespjera (fr. Maximilien Robespierre), vođu jakobinaca, čiju je nepopustljivost prikazao sa zastrašujućom ubedljivošću.

Imao je i prepoznatljiv glas i besprekornu dikciju. Zbog toga je važio za izuzetnog radio-glumca, a njegov govor su prepoznavali i oni koji ga nikada nisu videli na sceni.

U Ateljeu 212 igrao je i u komadu Izgnanici Džejmsa Džojsa (engl. James Joyce), u režiji Huga Klajna. Tu je tumačio Ričarda Rouena (engl. Richard Rowan), a partnerke su mu bile glumice poput Marije Crnobori. Takvi angažmani pokazuju širinu njegovog repertoara.

Prema podacima iz Politike, tokom karijere ostvario je 59 pozorišnih uloga i 57 pozorišnih režija. Taj broj dovoljno govori o njegovoj radnoj energiji i posvećenosti pozorištu.

Robespjer pred studentima 1968.

Jedan događaj iz juna 1968. godine posebno je obeležio njegovu biografiju. Tokom studentskih demonstracija u Beogradu, Stevo Žigon pojavio se u dvorištu Filozofskog fakulteta. Tamo je pred okupljenim studentima izveo deo iz Dantonove smrti.

Tumačio je Robespjera, a posebno snažan utisak ostavio je govor njegovog lika na suđenju Dantonu. Okupljeni studenti, prema svedočenjima, odgovorili su gromoglasnim aplauzom. Taj nastup ušao je u istoriju jugoslovenskog pozorišta i političke kulture.

Kasnije je pojava u dvorištu Filozofskog fakulteta postala predmet naučnih analiza. Istraživači su monolog tumačili kao nastup sastavljen od dramaturških, istorijskih i performativnih elemenata. Taj događaj se pominje i u dokumentarnom filmu Želimira Žilnika o junskim zbivanjima.

Važno je napomenuti da je Žigon bio politički angažovan još od mladosti. Ipak, njegov nastup 1968. ostao je pre svega umetnički čin. U kasnijem razgovoru za slovenački nedeljnik Mladina opisao je sebe kao boljševika, ali ne političkog.

Filmske i televizijske uloge

Pored pozorišta, Stevo Žigon je ostvario znatan broj filmskih i televizijskih uloga. Slovenski biografski leksikon navodi da je snimio oko trideset filmova. Od ranih pedesetih do kasnih devedesetih pojavljivao se u domaćim i koprodukcijskim ostvarenjima.

Među njegovim ranim filmovima su Vratiću se (1957), Kala (1958) i Pet minuta raja (1959), u kojem je igrao lik Stevana. Nastupio je i u filmu X-25 javlja (1960), kao i u filmu Ograda (1961) u ulozi Dragulavića.

Sam je kao svoje najbolje filmske uloge isticao dve. Prva je uloga novinara u filmu Oksigen (1970) Mirka Klopčića, za koju je na Festivalu jugoslovenskog igranog filma u Puli dobio Zlatnu arenu. Druga je uloga u filmu Rondo (1966) Zvonimira Berkovića.

Najveću popularnost doneo mu je Kriger, šef beogradskog Gestapoa. Tu ulogu igrao je u televizijskim serijama Otpisani (1974) i Povratak otpisanih (1976). Ove serije i danas se reprizno emituju, pa je Kriger za mnoge generacije ostao sinonim za hladnog nemačkog oficira.

Igrao je i u filmovima Valter brani Sarajevo (1972), Strah (1974) i Idealist (1976). Kasnije su usledila ostvarenja kao što su Deseti brat (1982), Kako sam sistematski uništen od idiota (1983), Tajni dnevnik Sigmunda Frojda (1984), Crveno i crno (1985), Haloa – praznik kurvi (1988), Bračna putovanja (1991) i Kaži zašto me ostavi (1993).

Poslednja uloga koju baze podataka pominju bio je britanski oficir za vezu pri Vrhovnom štabu u filmu Britanski gambit (1998).

Reditelj i autor

Tokom godina Stevo Žigon sve manje je igrao, a sve više se okretao režiji. Njegov rediteljski opus broji 57 predstava. Najčešće se opredeljivao za dela ruskih klasika, Šekspira i Crnjanskog, a gostujući u slovenačkim pozorištima režirao je drame Šoa, Gorkog, Gogolja i Šeridana.

Prvu poznatiju režiju, Draga Rut, postavio je u Mostaru 1954. godine. Kasnije je režirao u Narodnom pozorištu u Beogradu, Jugoslovenskom dramskom pozorištu, Teatru poezije i Akademskom pozorištu. Radio je i u Novom Sadu, Vršcu, Somboru, Banjaluci, Dubrovniku, Bitolju i Zenici.

U Narodnom pozorištu režirao je Romea i Juliju (1981), Gospođicu Juliju Avgusta Strindberga (1994), Idiota Fjodora Dostojevskog (1995) i Galeba Antona Čehova (2000). U Idiotu je naslovnu ulogu kneza Miškina igrao Nebojša Dugalić, koji je za nju dobio nagradu „Stojan Dečermić“ za najboljeg mladog glumca.

Režirao je i u inostranstvu. Krležinu Agoniju postavio je 1979. u Malom teatru u Moskvi, a radio je i u Bolšoj dramskom teatru u Lenjingradu. Njegova režija Hamleta ostala je zapamćena kao izazovna i polemična.

Bavio se i pisanjem. Objavio je knjige Stevo Žigon – hronika, Monolog o pozorištu i Dramatizacije i adaptacije. Dramatizacije Šekspira, Dostojevskog, Strindberga i Čehova smatraju se posebno inspirativnim. Monolog o pozorištu preveden je na ruski i objavljen u izdanju Nacionalnog teatra Rusije.

Najveći uspesi

Njegova karijera nudi više prepoznatljivih ostvarenja. Neka od njih mogu se izdvojiti:

• Kriger u serijama Otpisani i Povratak otpisanih, uloga po kojoj ga najviše pamti široka publika;
• Zlatna arena u Puli za glavnu mušku ulogu u filmu Oksigen (1970);
• Robespjer u Dantonovoj smrti, uključujući nastup pred studentima 1968;
• dugogodišnji rad u Jugoslovenskom dramskom pozorištu pod rukovodstvom Bojana Stupice;
• režije u Narodnom pozorištu, među kojima su Idiot i Galeb;
• režije u Moskvi i Lenjingradu, što je za jugoslovenskog reditelja bilo retko priznanje;
• nagrada Dobričin prsten za životno delo.

Privatni život

Stevo Žigon upoznao je Jelenu Jovanović 1950. godine, kada je radio kao asistent na Akademiji, a ona bila studentkinja. Kasnije je i sama govorila da se u njega zaljubila na Akademiji, te da je od tada „pod njegovom rediteljskom palicom“. Prema podacima na IMDb-u, venčali su se 1957.

Jelena Žigon (1933–2018) postala je jedna od poznatih srpskih glumica, a pamti se po ulogama u filmovima kao što su Prvi građanin male varoši i seriji Žikina dinastija. Bračni par imao je dvoje dece: ćerku Ivanu i sina Nikolu.

Ivana Žigon (rođena 2. februara 1968. u Beogradu) postala je glumica i često je igrala u očevim režijama. Među njima su Gospođica Julija, Dezdemona u Otelu na Novosadskom letnjem festivalu i Nina Zarečna u Galebu. Nikola Žigon je slikar, diplomirao je na Fakultetu likovnih umetnosti u Beogradu.

Ivana i Jelena Žigon osnovale su 2004. godine ansambl „Kosovski božuri“. U svojim memoarima Ivana Žigon opisala je i noć uz očevu postelju pred kraj njegovog života.

Poslednje godine i smrt

Stevo Žigon preminuo je 28. decembra 2005. godine u Beogradu, u 80. godini života. Prema podacima Vikipodataka, uzrok smrti bio je infarkt miokarda, dok IMDb navodi srčane probleme.

Sahranjen je na Novom groblju u Beogradu, u Aleji velikana. Nekoliko godina kasnije, 2009, Srbija je u njegovu čast izdala poštansku marku. Supruga Jelena Žigon sahranjena je na istom groblju posle smrti 2018. godine.

U poslednjim godinama života intenzivno se bavio režijom. Poslednje velike postavke bile su Idiot i Galeb u Narodnom pozorištu, a uloge u kojima se pojavljivao u tom periodu bile su sve ređe.

Zanimljivosti

• Pravo ime mu je Štefan Žigon, a „Stevo“ je oblik pod kojim je postao poznat u Srbiji.
• U logoru Dahau naučio je nemački, što mu je kasnije omogućilo da uverljivo igra nemačke oficire.
• Smatran je izvrsnim radio-glumcem zbog jedinstvenog glasa i savršene dikcije.
• Jedan je od prvih asistenata na Akademiji za pozorišnu umetnost, osnovanoj 1949.
• Njegov Monolog o pozorištu preveden je na ruski jezik.
• Kći Ivana Žigon dobila je više priznanja na festivalu „Zlatni vitez“, a Nikolaj Burljajev ju je nazvao pravom naslednicom očevog dela.

Nagrade i priznanja

Stevo Žigon dobio je brojna priznanja za rad u pozorištu i na filmu. Najznačajnija među njima su:

• Dobričin prsten za životno delo, dodeljen za 2002. godinu (uručen početkom 2003);
• Zlatna arena za najbolju mušku ulogu na Festivalu u Puli 1970, za film Oksigen;
• Statueta Joakima Vujića;
• Nagrada „Bojan Stupica“;
• Orden zasluga za narod;
• Orden rada.

Nasleđe i uticaj

Stevo Žigon ostavio je trag u više oblasti. Kao glumac, uneo je u jugoslovensko pozorište ozbiljnost i intelektualnu disciplinu. Kao reditelj, doneo je rusku školu i evropski repertoar na scene Srbije, a kao autor, objavio je knjige o svom pozorišnom iskustvu.

Posebno je cenjena njegova saradnja sa mlađim kolegama. Bio je profesor i asistent na Akademiji, a mnoge generacije glumaca prošle su kroz njegove režije. Nebojša Dugalić, na primer, dobio je značajno priznanje upravo za ulogu u Žigonovom Idiotu.

Njegovo delo živi i van granica Srbije. Predstava Idiot u režiji Steve i Ivane Žigon izvedena je u Nacionalnom teatru Belorusije u Minsku i dočekana ovacijama. Nikolaj Burljajev tom prilikom je rekao da je Stevo Žigon jedan od malobrojnih umetnika koji zauvek ostaju blago.

Stogodišnjica njegovog rođenja, 8. decembra 2026, biće obeležena svečanostima u Kinoteci i Narodnom pozorištu u Beogradu. Zato se Stevo Žigon i danas ubraja među najznačajnije umetnike koji su stvarali u Srbiji i Sloveniji.