Ko je Mira Furlan

Mira Furlan (Zagreb, 7. septembar 1955 – Los Anđeles, 20. januar 2021) bila je hrvatsko-američka glumica i pevačica, jedno od najpoznatijih lica jugoslovenskog pozorišta, filma i televizije osamdesetih godina. Slavu je stekla ulogom Ankice u filmu „Otac na službenom putu“ (engl. When Father Was Away on Business) Emira Kusturice, koji je 1985. osvojio Zlatnu palmu u Kanu.

Posle raspada Jugoslavije preselila se u Sjedinjene Američke Države. Tamo je postala poznata široj svetskoj publici kao ambasadorka Delenn u naučnofantastičnoj seriji „Babylon 5″ i kao Danijel Ruso (engl. Danielle Rousseau) u seriji „Lost“. Pisala je i kolumne, a posthumno je objavljena njena autobiografija.

Rani život i detinjstvo

Mira Furlan rođena je 7. septembra 1955. u Zagrebu, tada glavnom gradu Socijalističke Republike Hrvatske u sastavu Jugoslavije. Odrasla je u intelektualnoj porodici u kojoj je bilo mnogo univerzitetskih profesora.

Majka joj je bila Branka Weil, jevrejsko-srpskog porekla, a otac Ivan Furlan, slovenačko-hrvatskog porekla. Takvo poreklo kasnije će često isticati kao simbol porodice koja je nadilazila nacionalne granice.

Kao dete bila je opčinjena američkom rok-muzikom. Za glumu se zainteresovala kao tinejdžerka, pa je pozorište ubrzo postalo njen životni izbor.

Obrazovanje

Mira Furlan diplomirala je glumu na Akademiji dramske umjetnosti u Zagrebu 1978. godine, u 22. godini života. Istovremeno je na Filozofskom fakultetu u Zagrebu pohađala kurseve stranih jezika. Tako je tečno naučila engleski, nemački i francuski, što će joj kasnije biti velika prednost u inostranstvu.

Dobro obrazovanje i višejezičnost bili su važan deo njenog javnog lika. Kolege su je često opisivale kao izuzetno načitanu i prefinjenu umetnicu.

Početak karijere

Odmah po završetku studija dobila je stalni angažman u ansamblu Hrvatskog narodnog kazališta (HNK) u Zagrebu. Na toj sceni gradila je ugled ozbiljne dramske glumice. Paralelno je sve češće nastupala na televiziji i u filmovima.

Prve veće zapažene uloge doneli su joj film „Kiklop“ (1982) i televizijska serija „Velo misto“, u kojoj je tumačila lik Kate. Za ulogu u filmu „Kiklop“ dobila je Zlatnu arenu na Festivalu igranog filma u Puli.

Početkom osamdesetih pevala je i u muzičkim sastavima. Nakratko je bila pevačica grupe Le Cinema, koja je nastala iz rok benda Film. Pojavila se i kao vokalistkinja na dve numere albuma „Nevino srce“ (1983) slovenačke grupe Buldožer.

Uspon do popularnosti

Pravi preokret doneo je film „Otac na službenom putu“ (1985) reditelja Emira Kusturice. Mira Furlan u njemu je igrala Ankicu Vidmar, suprugu hapšenog činovnika čija porodica proživljava teške godine posle sukoba Jugoslavije sa Staljinom. Film je osvojio Zlatnu palmu na Filmskom festivalu u Kanu 1985. i dobio nominaciju za Oskara za najbolji strani film.

U tom ostvarenju igrala je uz Mikija Manojlovića. Zahvaljujući njemu postala je prepoznatljiva i izvan Jugoslavije.

Usledile su uloge u filmovima „Lepota poroka“ (1986) Živka Nikolića, „U raljama života“ i „Za sreću je potrebno troje“ Rajka Grlića, a zatim i u ostvarenjima „Braća po materi“ (1988) Zdravka Šotre i „El Camino del Sur“. Igrala je i u seriji „Putovanje u Vučjak“, gde se našla pred kamerom sa Milenom Dravić.

Za ulogu u „Lepoti poroka“ dobila je Zlatnu arenu za najbolju glumicu na Festivalu u Puli 1986. Godine 1990. dobila je i nagradu „Dubravko Dujšin“. U ovom periodu bila je jedna od najtraženijih glumica u zemlji.

Život između Zagreba i Beograda

Mira Furlan je 1986. upoznala reditelja Gorana Gajića, kasnijeg supruga. Kako je on živeo i radio u Beogradu, krajem osamdesetih dvaput mesečno je putovala između dva grada. Igrala je u pozorišnim predstavama i u Zagrebu i u Beogradu.

Na beogradskoj sceni tumačila je, između ostalog, Leu u „Dibuku“ i Izabelu u „Pozorišnim iluzijama“ u režiji Slobodana Unkovskog. Bila je aktivna i u jugoslovenskom feminističkom pokretu osamdesetih.

Na televiziji je 1990. i 1991. glumila Finku Pašalić u seriji „Bolji život“. Taj period označio je vrhunac njene popularnosti u domovini, ali i početak najtežih godina.

Slučaj Furlan i odlazak iz domovine

Posle početka rata u Hrvatskoj 1991. Mira Furlan našla se na meti javne kampanje. Prema izvorima, otpuštena je iz zagrebačkog HNK zato što je odbila da prestane da igra u jednom beogradskom pozorištu. U medijima je označavana kao „izdajnica“, a primala je i brojne pretnje, između ostalog na telefonskoj sekretarici.

Prema pisanju medija, ostala je i bez stana u Zagrebu koji je nasledila od bake. Zagrebački nedeljnik „Globus“ 1992. je objavio tri feljtona koja su imala važnu ulogu u toj kampanji. Pred sam odlazak napisala je javno pismo u kome je izrazila razočaranje ponašanjem sugrađana i kolega.

Kasnije je govorila da je među retkim ljudima koji su je javno branili bio novinar Viktor Ivančić. U novembru 1991. Mira Furlan i Goran Gajić napustili su Beograd i otputovali u Njujork. Taj prelom ostao je tema njenog života i njene knjige.

Novi početak u Americi

U Americi je počela iz početka. Godine 1992. postala je članica čuvenog Actors Studija u Njujorku. Iste godine, uz pomoć pozorišnih kontakata, dobila je radnu dozvolu i igrala glavnu ulogu u Lorkinoj „Jermi“ u pozorištu Indiana Repertory Theatre.

Nastupala je na scenama u Njujorku i Los Anđelesu. Igrala je u Brehtovom „Baalu“ u pozorištu Second Stage i u Šoovoj drami „Don Žuan u paklu“, u kojoj su glumili i Edvard Asner (engl. Edward Asner) i Rene Oberžonoa (engl. René Auberjonois).

U naslovnoj ulozi Sofoklove „Antigone“ u pozorištu Hudson Guild u Los Anđelesu, u režiji supruga Gorana Gajića, osvojila je 1995. nagradu Dramalogue. Pojavila se i u televizijskom filmu „Moja Antonija“ (1995) reditelja Džozefa Sardženta (engl. Joseph Sargent).

Uloga Delenn u seriji Babylon 5

Najveći međunarodni uspeh doneo joj je „Babylon 5″, naučnofantastična serija koju je stvorio Dž. Majkl Stražinski (engl. J. Michael Straczynski). Mira Furlan igrala je minbarsku ambasadorku Delenn od 1993. do 1998, kroz svih pet sezona, kao i u pojedinim televizijskim filmovima.

Prema rečima Stražinskog, na audiciju je došla u vreme velikih previranja u domovini. Delenn je počela kao tajanstvena diplomatkinja, a vremenom je postala jedan od ključnih likova priče. Zajedno s kolegama, među kojima je bio Piter Džurasik (engl. Peter Jurasik), stvorila je jedan od najomiljenijih ansambala u istoriji žanra.

Lik Delenn bavio se temama mira, razumevanja među različitim narodima i cene sukoba. Te teme bile su bliske i samoj glumici. Zahvaljujući toj ulozi, ostala je omiljena među ljubiteljima naučne fantastike širom sveta. Tokom 1997. pozajmila je glas i liku Silver Sejbl (engl. Silver Sable) u animiranoj seriji „Spajdermen“.

Lost i kasnije uloge u Americi

Od 2004. do 2010. igrala je Danijel Ruso, francusku naučnicu zarobljenu na misterioznom ostrvu, u popularnoj seriji „Lost“ (srp. „Izgubljeni“). Pojavljivala se kao stalna gošća u prvim sezonama, a ponovo i u završnoj sezoni.

Njen lik, usamljen i nepoverljiv, postao je jedan od najpamćenijih u seriji. Uloga ju je još jednom učinila poznatom širokoj publici.

Godine 2009. pojavila se u epizodi „South by Southwest“ serije „NCIS“. U kasnijim godinama nastupala je u seriji „Just Add Magic“ i naučnofantastičnoj seriji „Space Command“, a pozajmila je glas i likovima u video-igrama, među njima Mesaru u igri „Payday 2″. Posthumno su objavljeni i njen glas u animiranoj seriji „Arcane“ i film „Burning at Both Ends“.

Povratak na Balkan

Posle jedanaest godina, 2002, Mira Furlan vratila se u Hrvatsku. Igrala je naslovnu ulogu u Euripidovoj „Medeji“ u produkciji Ulysses Theatre Company Rade Šerbedžije, svog dugogodišnjeg prijatelja i kolege.

Zatim je nastupala u filmovima i serijama iz regiona. Igrala je Sonju u filmu „Turneja“ (2008), Jagodu u seriji „Vratiće se rode“, Violetu u seriji „Najbolje godine“ i Lucijju u filmu „Cirkus Kolumbija“ (2010). Pojavila se i u filmovima „The Abandoned“ (2010), „Twice Born“ (2013) i „Sa mamom“ (2014), kao i u seriji „Vere i zavere“ (2016).

Poslednji put nastupila je u HNK Ivana pl. Zajca u Rijeci, u junu 2020. godine.

Muzika i književni rad

Pored glume, Mira Furlan je pevala i pisala. Godine 1998. objavila je album „Songs From Movies That Have Never Been Made“, a pevala je i u sastavu The Be Five, koji je te godine izdao album „Trying to Forget“.

Povremeno je pisala kolumne za splitski nedeljnik „Feral Tribune“. Izbor tih tekstova objavljen je u knjizi „Totalna rasprodaja“. Napisala je i dramu „Dok nas smrt ne razdvoji“, čija se radnja odvija u Zagrebu sedamdesetih godina.

Predavala je i na odseku za slobodne umetnosti i nauke Njujorške filmske akademije u Los Anđelesu. Autobiografiju je napisala na engleskom jeziku. Posthumno ju je objavio suprug, a na srpskom i hrvatskom izašla je kao „Voli me više od svega na svijetu“ u izdanju kuće „Booka“.

Najveći uspesi

Njena karijera obuhvata tri različita sveta: jugoslovenski film i pozorište, američke pozornice i televiziju, kao i povratak na regionalnu scenu. Najvažniji uspesi su:

• uloga Ankice u filmu „Otac na službenom putu“, nagrađenom Zlatnom palmom u Kanu 1985;
• Zlatna arena za najbolju glumicu za film „Lepota poroka“ (1986);
• uloga ambasadorke Delenn kroz svih pet sezona serije „Babylon 5″;
• uloga Danijel Ruso u seriji „Lost“;
• nagrada Dramalogue za ulogu u „Antigoni“ (1995);
• nagrada žirija za najbolju glumicu za film „The Abandoned“ na festivalu Balkan New Film Festival (2013).

Privatni život

Mira Furlan bila je udata za reditelja Gorana Gajića, rođenog u Zagrebu, srpskog porekla. Upoznali su se 1986, a zajedno su 1991. otišli iz Jugoslavije. Gajić ju je režirao u epizodi serije „Babylon 5″ i u više pozorišnih predstava, među kojima je i „Antigona“.

Imali su sina Marka Lava, rođenog 1998. u Americi. Porodica je živela u Los Anđelesu. Glumica je imala državljanstvo Hrvatske i SAD.

Zbog majčinog porekla često je govorila o svojim jevrejskim korenima. Kolege su je opisivale kao emotivnu, ali hrabru ženu koja je javno govorila o nepravdi.

Bolest i smrt

Mira Furlan preminula je 20. januara 2021. u svom domu u Los Anđelesu, u 65. godini. Uzrok smrti bile su komplikacije izazvane virusom Zapadnog Nila, a to je njen menadžer Kris Rou (engl. Chris Roe) potvrdio za „Njujork tajms“. Prema pisanju medija, nekoliko meseci pre toga boravila je u teškom zdravstvenom stanju.

Vest je objavljena na njenom zvaničnom Twitter nalogu. Stražinski je naveo da je ekipa „Babylon 5″ duže vreme znala da joj zdravlje slabi. Mesto sahrane nije javno poznato.

Komemoracije su održane u Rijeci, u HNK Ivana pl. Zajca, i u Beogradu, u Jugoslovenskom dramskom pozorištu. Ravnatelj drame zagrebačkog HNK Ivica Buljan izvinio se u ime pozorišta zbog odnosa prema njoj početkom devedesetih. Nedelju dana kasnije izvinio se i „Globus“ zbog feljtona iz 1992.

Zanimljivosti

• Govorila je engleski, nemački i francuski.
• U detinjstvu je bila opčinjena američkom rok-muzikom.
• Jedan magazin opisao ju je kao „balkanskog ekvivalenta Meril Strip“.
• Glumila je u sedam decenija kasnijih filmova i serija koje su izlazile i posle njene smrti.
• Svoju autobiografiju napisala je na engleskom jeziku, a na srpskom i hrvatskom izašla je posthumno.

Nagrade i priznanja

• 1982: Zlatna arena za najbolju sporednu glumicu, film „Kiklop“ (Pula);
• 1986: Zlatna arena za najbolju glumicu, film „Lepota poroka“ (Pula);
• 1990: nagrada „Dubravko Dujšin“;
• 1995: nagrada Dramalogue za ulogu u „Antigoni“ (Los Anđeles);
• 2013: nagrada žirija za najbolju glumicu za film „The Abandoned“ (Balkan New Film Festival).

Nasleđe i uticaj

Mira Furlan ostala je upamćena kao umetnica koja je spojila dva sveta, jugoslovenski i američki. Rade Šerbedžija opisao ju je kao pravu heroinu, ranjivu a snažnu. Rajko Grlić nazvao ju je najvećom jugoslovenskom i hrvatskom glumicom svoje generacije.

Njena sudbina postala je i svedočanstvo o ceni koju su umetnici plaćali tokom raspada Jugoslavije. Zato je i posle smrti ostala simbol hrabrosti i dostojanstva. Ljubitelji „Babylon 5″ i „Lost“ i danas je pamte kao jednu od najzanimljivijih televizijskih likova svog doba.