Ko je Ruđer Bošković

Ruđer Bošković (1711–1787) bio je dubrovački isusovac, astronom, matematičar, fizičar, filozof, geodet, diplomata i pesnik. Rođen je u Dubrovačkoj Republici, a najveći deo života proveo je u Rimu, Milanu, Parizu i na putovanjima po Evropi. Enciklopedije ga opisuju kao jednog od poslednjih velikih polihistora u istoriji nauke.

Najpoznatiji je po delu Philosophiae naturalis theoria, objavljenom u Beču 1758. godine. U njemu je izneo teoriju prema kojoj se materija sastoji od nedeljivih tačaka koje su centri sila. Pored toga, merio je meridijan, savetovao papu Benedikta XIV, projektovao opservatoriju Brera i vodio diplomatske misije u ime rodnog grada.

U literaturi se njegovo ime javlja u više oblika: Ruđer Josip Bošković, Ruggero Giuseppe Boscovich i Roger Joseph Boscovich. Tekst koji sledi prati njegov život i rad od dubrovačkog detinjstva do smrti u Milanu.

Poreklo i detinjstvo u Dubrovniku

Ruđer Bošković rođen je 18. maja 1711. godine u Dubrovniku, glavnom gradu Dubrovačke Republike. Krstio ga je 26. maja 1711. godine sveštenik Marin Karolis. Neka starija izdanja enciklopedija navode 11. maj kao datum rođenja, ali većina novijih izvora navodi 18. maj.

Otac mu je bio Nikola Bošković, dubrovački trgovac. Majka, Paola Bettera, potekla je iz ugledne dubrovačke porodice italijanskog porekla. Njen otac, Bartolomeo Bettera, bio je trgovac koji je prvobitno došao iz Bergama.

Poreklo porodice Bošković predmet je rasprava. Britanika navodi da je Boškovićev otac bio Hrvat, uz napomenu da neki izvori govore o Srbinu. Zbog toga se Bošković u literaturi navodi na različite načine, a jedino je neosporno da je bio Dubrovčanin po rođenju.

Izvori se razlikuju i oko tačnog mesta među decom. Jedni ga opisuju kao najmlađe od sedmoro dece, a drugi kao osmo dete i šestog sina. U svakom slučaju, odrastao je u brojnoj porodici u kojoj je obrazovanje imalo veliki značaj.

Stariji brat Bartolomej, rođen 1700. godine, napustio je dom kada je Ruđer imao tri godine i postao isusovac u Rimu. Brat Ivan (Đivo) postao je dominikanac u dubrovačkom manastiru, a brat Petar (Pero) bavio se pesništvom. Sestra Marija postala je časna sestra u dubrovačkom manastiru Svete Katarine.

Otac je preminuo oko 1721. godine, nekoliko godina pre nego što je Ruđer otišao u Rim. Majka je potom nastavila da brine o porodici. Tako je u odrastanju mladog Boškovića važnu ulogu imala porodična sredina, ali i grad pomorskih trgovaca i diplomata.

Obrazovanje

Prva znanja Ruđer Bošković stekao je u isusovačkom Dubrovačkom kolegijumu (Collegium Ragusinum). Nastavnici su veoma rano prepoznali njegovu darovitost. Britanikino izdanje iz 19. veka navodi da je isticao pre svega marljivošću i poslušnošću.

Uz saglasnost majke, profesori su ga poslali u Rim. Iz Dubrovnika je otišao 16. septembra 1725. godine, a u isusovački novicijat stupio je krajem te godine. Neki izvori navode 1726. godinu, a Vatikanska opservatorija pominje 1731. godinu, pa se izvori razlikuju. Većina njih ipak navodi 1725. godinu.

Nakon novicijata učio je retoriku i klasičnu književnost, a posebno je zavoleo latinsko pesništvo. Zatim su ga nadređeni uputili na studije matematike i fizike u Rimskom kolegijumu (Collegium Romanum), najuglednijoj isusovačkoj školi tog doba. Ovde se pokazao kao izuzetan matematičar.

Njegov latinski jezik ostao je prepoznatljiv tokom čitave karijere. Ne samo da je pisao naučne rasprave, nego i pesme na latinskom. Zbog toga su ga savremenici cenili i kao naučnika i kao stilistu.

Profesor matematike u Rimskom kolegijumu

Bošković je 1740. godine postao profesor matematike u Rimskom kolegijumu. Imenovan je pre nego što je završio studije teologije, što govori o ugledu koji je već uživao. Na toj katedri ostao je sve do 1759. godine.

Još od 1736. godine objavljivao je rasprave iz matematike, fizike, astronomije i geodezije. Obrađivao je teme poput pojave polarne svetlosti, prelaza Merkura preko Sunčevog diska, Sunčevih pega i nejednakosti zemljine teže. Godine 1742. objavio je raspravu o aberaciji zvezda stajaćica.

Svake godine sa svojim studentima objavljivao je po jednu raspravu, koju su javno branili učenici uz njegovu pomoć. Njegov kolega i zemljak Benedikt Stay napisao je pesme o filozofiji, a Bošković ih je kasnije uredio i dopunio naučnim komentarima. Za školske potrebe objavio je i obiman udžbenik Elementa universae matheseos (1754).

Godine 1753. zaključio je da Mesec nema atmosferu. Njegovo uverenje bilo je zasnovano na posmatranju pomračenja i zaklanjanja zvezda. Tako je stekao ugled i kao praktičan astronom.

Kupola Svetog Petra i merenje meridijana

Godine 1742. na kupoli bazilike Svetog Petra u Rimu pojavile su se pukotine. Papa Benedikt XIV pozvao je tri matematičara da procene stanje: Ruđera Boškovića, Tomasa Le Seura i Fransoa Žakijea. Njihov izveštaj iz 1743. godine u istoriji građevinarstva smatra se jednim od prvih teorijskih prikaza statike građevina.

Matematičari su analizirali pukotine i izračunali horizontalni potisak kupole. Preporučili su da se oko kupole postave gvozdeni obruči. Plan je kasnije sproveden, a uzbuna u Rimu se smirila.

Papa je Boškoviću poveravao i druge praktične zadatke. Savetovao je o isušivanju Pontinskih močvara i o zaštiti drugih građevina. Njegovo mišljenje tražili su i drugi vladari, među kojima je bio portugalski kralj Jovan V.

Zajedno sa engleskim isusovcem Kristoferom Mejrom (Christopher Maire) izmerio je od 1750. do 1752. godine luk meridijana između Rima i Riminija, u dužini od oko dva stepena. Naručio ga je papa Benedikt XIV, kako bi se ispravile karte Papske države i proverio oblik Zemlje. Prvobitno je trebalo da učestvuje u sličnoj ekspediciji u Brazilu, ali ga je papa zamolio da ostane u Italiji.

Rezultati merenja objavljeni su 1755. godine, a Bošković je 1757. objavio sažetak. Za ovaj posao je dobio skromnu nagradu, što je kasnije često isticano u biografijama. Ipak, delo je ostalo značajno u istoriji geodezije.

Bošković je, prema Katoličkoj enciklopediji, imao zasluge i za ukidanje zastarele zabrane Indeksa protiv kopernikanskog sistema, koju je papa Benedikt XIV ukinuo 1757. godine.

Teorija prirodne filozofije

Najvažnije filozofsko i fizičko delo Ruđera Boškovića je Philosophiae naturalis theoria redacta ad unicam legem virium in natura existentium. Prvi put je objavljeno u Beču 1758. godine. Dopunjeno izdanje izašlo je u Veneciji 1763. godine, nakon što je prvo izdanje izazvalo veliku pažnju.

U ovom delu Bošković tvrdi da se materija sastoji od nedeljivih tačaka bez dimenzija. Te tačke su centri sila, a sila između njih zavisi od udaljenosti. Na malim razmacima one se odbijaju, a na većim privlače, što objašnjava zašto se čvrsta tela opiru pritisku.

Pomoću jednog zakona sila pokušao je da objasni ponašanje čitave prirode. Time se nadovezao na Isaka Njutna i Gotfrida Lajbnica, ali je njihove ideje spojio na originalan način. Enciklopedija nauke opisuje ga kao naučnika koji stoji između Njutna i Lajbnica s jedne strane i Faradeja s druge.

Ranije je razvijao ideje u raspravama De materiae divisibilitate (1748), De continuitatis lege (1754) i De lege virium in natura existentium (1755). U njima je obrađivao načelo neprekinutosti i zakon sila. Zato se Theoria smatra zaokruženim ishodom višegodišnjeg rada.

Delo je izazvalo i kritike, naročito među isusovcima koji su ostali privrženi aristotelovskoj filozofiji. Ipak, njegove ideje primili su mnogi prirodnjaci. Džozef Pristli mu je 1778. godine pisao o njegovoj teoriji, a u kasnijim vekovima fizičari su ga navodili kao preteču modernih shvatanja materije.

Diplomatska delatnost

Bošković je bio i vešt diplomata. Godine 1757. Republika Luka poslala ga je u Beč, gde je zastupala svoje interese u sporu s Toskanom oko vodnog režima jezera Bjentina. Spor je uspešno rešio, a u Beču je istovremeno dovršio rukopis svog glavnog dela.

Godine 1760. Dubrovačka Republika poverila mu je poseban zadatak. Britanska vlada posumnjala je da su u dubrovačkoj luci opremani ratni brodovi za Francusku, čime bi bila prekršena neutralnost. Bošković je otišao u London da odbrani ugled svoje domovine i da otkloni sumnje.

Od rodnog grada nikada se nije potpuno odvojio. Prema listu Vreme, u Dubrovnik se vratio samo jednom, 1747. godine, ali je za njega obavljao brojne diplomatske poslove. Dubrovčani su ga zastupali pred stranim dvorovima preko njega.

Diplomatija i nauka često su se prepletale. Na istim putovanjima upoznavao je naučnike, dvorove i akademije, pa je posredovao i u razmeni znanja. Tako je Ruđer Bošković ostao poznat kao čovek koji je istovremeno služio nauci, crkvi i svom gradu.

Putovanje po Evropi

Bošković je 1759. godine napustio Rim. Generalni poglavar isusovaca Lorenco Riči poverio mu je ulogu vizitatora, pa je otputovao u Pariz. Tamo je bio dopisni član Pariske akademije nauka, u koju je izabran 1748. godine.

U Parizu se nije dugo zadržao. Godine 1760. otputovao je u London, gde su ga primili članovi Kraljevskog društva. Za člana Kraljevskog društva izabran je 1761. godine. Ovo društvo posvetio je svoju latinsku pesmu De Solis ac Lunae defectibus o pomračenjima Sunca i Meseca, koja je štampana u Londonu.

U Engleskoj je podstakao pripreme za posmatranje prelaza Venere preko Sunca 6. juna 1761. godine. Predložio je i upotrebu sočiva od tečnosti radi izbegavanja hromatske aberacije. Prema Katoličkoj enciklopediji, to je možda doprinelo uspehu Džona Dolonda u izradi akromatskih teleskopa.

Zatim je krenuo prema Carigradu, gde je želeo da posmatra prelaz Venere. Putovao je s venecijanskim poslanikom Korerom, ali je stigao prekasno. Nakon toga je preko Poljske, Šleske, Austrije i Venecije stigao u Rim u novembru 1763. godine, nakon više od četiri godine odsustva. O putu je napisao dnevnik Giornale di un viaggio da Constantinopoli in Polonia.

Godine 1760. izabran je i za počasnog člana Akademije nauka u Sankt Peterburgu. Bolonjska akademija primila ga je 1746. godine. Tako je stekao priznanje u najvažnijim naučnim središtima svog doba.

Katedra u Paviji i opservatorija Brera

Po povratku u Italiju Bošković je 1764. godine postao profesor matematike na Univerzitetu u Paviji. U to vreme se u isusovačkom kolegijumu Brera u Milanu razmišljalo o izgradnji nove opservatorije. Nakon kratkog boravka u Breri 1764. godine, poverena mu je izrada projekta.

Plan zgrade izradio je od druge polovine 1764. do početka 1765. godine. Opservatorija je imala dva glavna sprata. Prema Vatikanskoj opservatoriji, 1770. godine postao je njen prvi direktor.

Za nabavku instrumenata Bošković je tražio najbolju opremu. Sočiva za akromatski teleskop kupljena su u Engleskoj od Dolonda, a nosač teleskopa izradio je inženjer Đuzepe Megele. U izradi razvojnog plana pomagao mu je i austrijski kancelar Kaunic, koji je prihvatio mnoge njegove predloge.

Godine 1769. Kraljevsko društvo ponudilo mu je da vodi ekspediciju u Kaliforniju radi posmatranja prelaza Venere. Zbog proterivanja isusovaca iz španskih posedā, ekspedicija nije izvedena. Bošković je ostao u Italiji.

Godine 1770. prešao je na odeljenje za optiku i astronomiju u Palatinskim školama (Scuole Palatine) u Milanu. Međutim, odnosi sa kolegama na opservatoriji pogoršali su se. Dve godine kasnije povukao se sa profesure.

Ukidanje isusovačkog reda i godine u Parizu

Papa Klement XIV ukinuo je Družbu Isusovu u avgustu 1773. godine. Za Boškovića je to bio težak udarac, jer su svi isusovci ostali bez službe. Ostao je bez posla i nesiguran u pogledu budućnosti.

Uticajni prijatelji nagovorili su ga da ode u Pariz. Francuski kralj Luj XV pozvao ga je da postane direktor optike za mornaricu, što je bila služba stvorena posebno za njega. Primao je penziju od 8.000 livara, a postao je i francuski državljanin.

U Parizu se posvetio optici i astronomiji. Radio je na usavršavanju optičkih instrumenata i teleskopskih sočiva. To je bio poslednji produktivni period njegovog života.

Ipak, imao je i sukobe sa kolegama. Prema Vatikanskoj opservatoriji, spor oko naučnog prvenstva sa Laplasom i drugim suparnicima doprineo je da napusti Francusku. Vratio se u Italiju 1782. ili 1783. godine, pa se izvori razlikuju.

Nakon povratka kratko je boravio u manastiru Valombroza. Potom se u Bassanu bavio izdavanjem svojih dela iz optike i astronomije, koja su objavljena kao zbirka u više tomova 1785. godine. Zatim se nastanio u Milanu.

Poslednje godine i smrt

Poslednjih godina života Ruđer Bošković se vratio u Milano i opservatoriju u kojoj je ostavio trag. Prema podacima opservatorije Brera, 1786. godine je proveo nekoliko meseci u njenoj blizini, pre nego što mu se zdravlje konačno pogoršalo. Teška bolest ga je iscrpela.

Preminuo je 13. februara 1787. godine u Milanu, u 76. godini života. Sahranjen je u crkvi Santa Marija Podone u Milanu. Godine 2000. hrvatski konzul u Milanu položio je vence na mestu njegovog počivališta.

Opservatorija Brera ostala je u rukama njegovih naslednika. Nakon ukidanja reda, nacionalizovana je i prešla pod austrijsku upravu, a kasnije ju je vodio Barnaba Oriani. Tako je Boškovićev projekat nastavio da živi.

Privatni život

Kao isusovac, Ruđer Bošković nikada se nije oženio i nije imao dece. Ceo život posvetio je redu, nauci i službi. Njegov privatni život uglavnom je poznat iz prepiske sa porodicom, pre svega sa bratom Bartolomejem.

Uz brata Bartolomeja, u prepisci se pominju i drugi članovi porodice, a najviše se čuvaju pisma iz perioda od 1764. do 1772. godine. Njegov bratanac Natale takođe se pominje u arhivu. Zbirka Bošković čuva se u Bankroftovoj biblioteci u Berkliju.

Britanika iz 1911. godine opisuje ga kao samouverenog i svadljivog čoveka, koji je zbog sukoba često menjao boravište. Savremenici ga, s druge strane, opisuju kao uglađenog i briljantnog sagovornika. Ove oprečne ocene treba uzimati oprezno.

Bio je i pesnik. Pisao je na latinskom i na hrvatskom jeziku, a poznat je po ranije pomenutoj pesmi o pomračenjima. Neki izvori navode i da je bio sklon melanholiji pred kraj života, ali taj podatak nije u potpunosti potvrđen.

Zanimljivosti

• Britanski izvori ga pominju kao Rogera Josepha Boscovicha, a italijanski kao Ruggera Giuseppea Boscovicha.
• Pesmu o pomračenjima Sunca i Meseca u velikoj meri je pisao na konju, tokom vožnje dok je merio meridijan.
• Kraljevsko društvo ga je pozvalo da vodi ekspediciju u Kaliforniju, ali ga je spreči zabrana isusovaca.
• Za svoj rad u Parizu primao je penziju od 8.000 livara.
• Britanika navodi da je bio među prvim naučnicima u kontinentalnoj Evropi koji su prihvatili Njutnovu teoriju gravitacije.
• Njegov brat Petar bio je pesnik, kao i njihov deda.

Nagrade i priznanja

Ruđer Bošković bio je član više akademija. Bolonjska akademija primila ga je 1746. godine, a Pariska akademija nauka 1748. kao dopisnog člana. Ruska akademija nauka u Sankt Peterburgu izabrala ga je za počasnog člana 1760. godine, a Kraljevsko društvo u Londonu 1761.

Na Mesecu postoji krater Boscovich, prečnika oko 41,5 kilometara, kao i sistem brazda Rimae Boscovich. Institut „Ruđer Bošković“ u Zagrebu najveća je hrvatska naučnoistraživačka ustanova koja nosi njegovo ime. Astronomsko društvo u Beogradu takođe je nazvano po njemu.

Hrvatska je 2011. godinu proglasila Godinom Ruđera Boškovića, povodom 300 godina od njegovog rođenja. Njegov lik nalazio se na novčanici od 100.000 hrvatskih dinara. Hrvatska pošta je izdala i prigodne marke.

Nasleđe i uticaj

Ruđer Bošković ostao je upamćen kao naučnik čije su ideje bile ispred svog vremena. Njegova teorija o tačkastim centrima sila privlačila je pažnju i fizičara 19. i 20. veka. Neki autori u njoj vide prethodnicu savremenih modela atoma.

U geodeziji je ostavio merenje meridijana, a u građevinarstvu raspravu o kupoli Svetog Petra. U astronomiji ga pamte po opservatoriji Brera, koja je u svoje vreme bila među najopremljenijima. U optici je ostavio brojne rasprave o teleskopima i sočivima.

Njegova ličnost danas ima i političku dimenziju, jer na njega polažu pravo više naroda. Hrvati ga smatraju svojim, dok Srbi ističu srpsko poreklo oca, a Italijani njegovu majku i život u Italiji. Najpreciznije ga je opisati kao Dubrovčanina i evropskog naučnika.

Bošković je zato jedan od retkih naučnika koji povezuje Balkan, Italiju, Francusku i Englesku. Njegovo delo i danas se proučava, a njegovo ime nose škole, ulice i ustanove u više zemalja.

Biografija – najčešća pitanja

Ko je bio Ruđer Bošković?

Ruđer Bošković bio je dubrovački isusovac, astronom, matematičar, fizičar, filozof i diplomata iz 18. veka. Najpoznatiji je po teoriji sila u prirodi, objavljenoj u Beču 1758. godine.

Kada i gde je rođen Ruđer Bošković?

Rođen je 18. maja 1711. godine u Dubrovniku, tadašnjoj Dubrovačkoj Republici. Neka starija izdanja enciklopedija navode 11. maj, ali većina izvora potvrđuje 18. maj.

Kada i gde je umro Ruđer Bošković?

Preminuo je 13. februara 1787. godine u Milanu, u 76. godini života. Sahranjen je u crkvi Santa Marija Podone.

Po čemu je Ruđer Bošković najpoznatiji?

Najpoznatiji je po delu Philosophiae naturalis theoria, u kojem je iznео teoriju prema kojoj se materija sastoji od tačaka koje su centri sila. Poznat je i po merenju meridijana, pregledu kupole Svetog Petra i osnivanju opservatorije Brera.

Da li je Ruđer Bošković bio Hrvat ili Srbin?

Izvori se razlikuju. Većina ga navodi kao hrvatskog naučnika iz Dubrovnika, a Britanika navodi da je otac bio Hrvat, uz napomenu da neki izvori govore o Srbinu. Majka mu je bila italijanskog porekla.

Šta je Ruđer Bošković otkrio?

Zaključio je da Mesec nema atmosferu (1753), razvio je teoriju sila u prirodi i dao geometrijske postupke u astronomiji. Takođe je izmerio luk meridijana između Rima i Riminija i predložio mere za stabilizaciju kupole Svetog Petra.

Da li je Ruđer Bošković bio sveštenik?

Da, bio je isusovac. U Družbu Isusovu stupio je 1725. godine, a kada je red 1773. ukinut, otišao je u Pariz. Kao isusovac nikada se nije ženio.

Po čemu je Ruđer Bošković dobio priznanja danas?

Po njemu su nazvani krater na Mesecu, zagrebački institut, Astronomsko društvo u Beogradu i brojne škole. Hrvatska je 2011. proglasila Godinu Ruđera Boškovića, a njegov lik nalazio se i na novčanici.

Gde je Ruđer Bošković živeo i radio?

Najviše je živeo u Rimu, Milanu i Parizu. Putovao je i u Beč, London, Carigrad i Poljsku, a u rodni Dubrovnik vratio se samo jednom, 1747. godine.

Zaključak

Ruđer Bošković ostao je upamćen kao Dubrovčanin koji je svojim radom obeležio nauku 18. veka. Kao isusovac, profesor, geodet, diplomata i pesnik, delovao je u Rimu, Milanu, Parizu i Londonu. Njegova teorija sila ostala je njegovo najznačajnije delo.

Pregledao je kupolu Svetog Petra, izmerio meridijan i projektovao opservatoriju Brera. Nakon ukidanja isusovaca otišao je u Pariz, a zatim se vratio u Milano, gde je preminuo 1787. godine. Danas ga pamte krater na Mesecu, zagrebački institut i brojne ustanove sa njegovim imenom.