Ko je Jezdimir Vasiljević (Gazda Jezda)

Jezdimir Vasiljević, poznatiji pod nadimkom Gazda Jezda, srpski je biznismen koji je krajem osamdesetih i početkom devedesetih godina prošlog veka postao jedna od najprepoznatljivijih i najkontroverznijih javnih ličnosti u Srbiji. Rođen je 1948. godine u selu Topolovnik kod Velikog Gradišta, a slavu i bogatstvo stekao je osnivanjem privatne štedionice Jugoskandik, kroz koju je obećavao izuzetno visoke kamate deviznim štedišama. Kada je štedionica propala 1993. godine, Jezdimir Vasiljević je pobegao iz zemlje, ostavljajući iza sebe desetine hiljada oštećenih građana. Njegov slučaj se, uz aferu Dafiment banke, smatra jednim od najvećih finansijskih skandala u novijoj istoriji Srbije.

Rani život i detinjstvo

Jezdimir Vasiljević rođen je u novembru 1948. godine u selu Topolovnik, u opštini Veliko Gradište, u porodici zemljoradnika. Otac mu se zvao Ljuba, a majka Rosica. Odrastao je u skromnim seoskim uslovima, a kasnije je u intervjuima s nostalgijom pominjao dečije igre iz rodnog kraja, poput noćnog oblačenja jagnjeće kože radi plašenja komšija.

Bračni život Jezdimir Vasiljević je, prema sopstvenim rečima, započeo veoma rano, još u petnaestoj godini, sa devojkom po imenu Zorica, sa kojom je dobio ćerku Živojku. Kasnije se, prema dostupnim podacima, ženio više puta.

Obrazovanje

Osnovnu školu Jezdimir Vasiljević završio je u Velikom Gradištu, gde je, kako je sam voleo da ističe, svakodnevno pešačio do škole. O njegovom daljem školovanju ne postoje pouzdano potvrđeni podaci. Na vrhuncu popularnosti tvrdio je da je u Australiji magistrirao fiziku, međutim nijedan nezavisan izvor nikada nije potvrdio ovu tvrdnju, pa se ona u javnosti tretira kao neproverena.

Život u inostranstvu i počeci poslovne karijere

Prema različitim svedočenjima, Jezdimir Vasiljević je u dvadesetim godinama napustio tadašnju Jugoslaviju i otisnuo se u inostranstvo sa namerom da stekne bogatstvo. Boravio je, kako je sam navodio, u Kanadi, Sjedinjenim Američkim Državama, Australiji, Švedskoj, Austriji i drugim zemljama, gde se bavio najrazličitijim poslovima – od vulkanizera i bioskopskog operatera, preko trgovca i berzanskog brokera, do, prema sopstvenim rečima, potrage za dijamantima i lova na kengure. Iako je deo ovih priča teško proveriti, poznato je da je govorio nekoliko stranih jezika, doduše bez gramatičke preciznosti, što su potvrđivali i njegovi poznanici.

Tačno vreme njegovog povratka u zemlju nikada nije precizno utvrđeno, ali je poznato da se u Jugoslaviji ponovo pojavio krajem osamdesetih godina, u vreme velikih ekonomskih i političkih previranja.

Osnivanje štedionice Jugoskandik

Poslovni tragovi Jezdimira Vasiljevića u Srbiji beleže se od 1990. godine, u periodu kada je saveznu vladu vodio premijer Ante Marković, čije su reforme na kratko izjednačile dinar sa nemačkom markom. Vasiljević tada u Požarevcu osniva preduzeće Jugoskandik DD, koje se u početku bavilo prodajom tehničke robe, pre svega televizora i video-rikordera stranih proizvođača.

Već 1991. i 1992. godine Jugoskandik prerasta u štedionicu koja građanima nudi devizne uloge uz kamatne stope znatno veće od onih koje su nudile državne banke. Bankarska dozvola za rad formalno je obezbeđena preko Banke privatne privrede (BPP), banke u vlasništvu lokalne vlasti Crne Gore. Zahvaljujući obećanim visokim prinosima, hiperinflaciji i opštem nepoverenju u državne institucije, hiljade građana Srbije uložilo je svoju deviznu štednju kod Jugoskandika, verujući da su pronašli siguran način da sačuvaju i uvećaju svoju ušteđevinu.

Vrhunac popularnosti: politika, šah i medijska slava

Na vrhuncu uspeha Jugoskandika, Jezdimir Vasiljević postaje jedna od najuticajnijih i medijski najeksponiranijih ličnosti u Srbiji. Godine 1992. kandidovao se za predsednika Srbije, iako izbore nije dobio. Iste godine, Vasiljević je organizovao i finansirao jedan od najodjekivanijih sportskih događaja tog vremena – revanš-meč u šahu između Bobija Fišera i Borisa Spaskog, održan u ekskluzivnom odmaralištu Sveti Stefan u Crnoj Gori. Meč je izazvao ogromnu medijsku pažnju širom sveta, ali je Bobiju Fišeru doneo i ozbiljne pravne probleme, s obzirom na to da je tadašnja Jugoslavija bila pod sankcijama Ujedinjenih nacija.

Prema pisanju nedeljnika Vreme, tokom ratova u Bosni i Hercegovini i Hrvatskoj Vasiljević se navodno angažovao i oko nabavke veće količine pešadijskog naoružanja, iako ovi navodi nikada nisu procesuirani niti pravosnažno dokazani.

Slom Jugoskandika i bekstvo iz zemlje

Uprkos rastućim kontrolama i inspekcijama, štediše su masovno nastavljale da ulažu novac u Jugoskandik, verujući da će bajka o brzoj zaradi potrajati. Slom je, međutim, usledio iznenada. Već u septembru 1993. godine rashodi štedionice počinju naglo da rastu, priliv novih uloga presušuje, a obaveze prema štedišama u trenutku Vasiljevićevog bekstva procenjivane su na oko 312 miliona nemačkih maraka.

U noći između 7. i 8. marta 1993. godine Jezdimir Vasiljević napušta Srbiju, prelazeći sopstvenim automobilom granicu ka Mađarskoj. On je kasnije, gostujući na državnoj televiziji, tvrdio da nije pobegao, već da je izašao iz zemlje kako bi nastavio borbu protiv, kako je to sam nazvao, državnog kriminala. Ispred filijala Jugoskandika tih dana su se, međutim, stvarale duge kolone očajnih štediša koji su satima čekali na hladnoći u nadi da će uspeti da povuku svoju ušteđevinu.

Godine bekstva, hapšenje i izručenje

Nakon bekstva iz zemlje, trag Jezdimira Vasiljevića vodio je kroz više država. Prema dostupnim podacima, boravio je u Mađarskoj i Izraelu, odakle se 1994. godine ponovo javio javnosti i obećao štedišama da će im vratiti novac, a kasnije je boravio i u Kolumbiji, Ekvadoru i Rumuniji.

U Srbiju se prvi put vratio u februaru 2001. godine, kada je uhapšen na beogradskom aerodromu "Nikola Tesla" po povratku sa Kipra. U pritvoru je tada proveo devet meseci, da bi 22. oktobra 2001. godine bio pušten na slobodu nakon što je sud prihvatio jemstvo u vidu hipoteke na kuću na Dedinju vrednu 500.000 evra, koja formalno nije bila vođena na njegovo ime.

Tokom dugogodišnjeg suđenja, Vasiljević je 2006. godine ponovo pobegao iz Srbije, zbog čega je postavljeno jemstvo propalo, a kuća na Dedinju kasnije data na javnu prodaju. Za njim je raspisana međunarodna poternica, a srpski Interpol je uspeo da uđe u trag Vasiljeviću u Holandiji, gde je 4. aprila 2009. godine uhapšen. Nakon godinu dana provedene u ekstradicionom pritvoru, zbog prava na žalbu na odluku holandskog suda, Jezdimir Vasiljević je 26. marta 2010. godine izručen Srbiji i sproveden u pritvor Okružnog zatvora u Beogradu.

Suđenje i zastarelost krivičnog gonjenja

Nakon izručenja, nastavljeno je suđenje za zloupotrebu službenog položaja, prevaru i utaju u vezi sa piramidalnom štednjom Jugoskandika, kojom je oštećeno oko 100.000 štediša za iznos procenjen na 217 miliona nemačkih maraka. Presudom od 20. februara 2013. godine Jezdimir Vasiljević je osuđen na pet godina zatvora, ali je iz pritvora pušten istog dana, jer mu je u kaznu uračunato vreme od četiri i po godine provedeno u pritvoru tokom celog postupka.

Apelacioni sud u Beogradu je kasnije utvrdio da je apsolutna zastarelost krivičnog gonjenja nastupila 6. marta 2013. godine, tačno dvadeset godina od dana kada je Vasiljević prvi put pobegao iz zemlje, usled čega prvostepena presuda nikada nije postala pravnosnažna. U jesen 2013. godine Jezdimir Vasiljević je zbog zastarelosti oslobođen optužbi za pljačku 18.000 štediša. Nakon što je pušten, izjavio je da mu Srbija ne nedostaje i najavio je tužbu protiv države za obeštećenje zbog vremena provedenog u pritvoru.

Povratak u javnost: učešće u rijalitiju "Farma"

Nakon izlaska iz pritvora, Jezdimir Vasiljević je živeo skromno, boraveći u Čačku kod prijatelja, u iznajmljenom potkrovlju. U oktobru 2013. godine iznenadio je javnost ulaskom u popularni rijaliti program "Farma" na televiziji Pink, gde ga je pri dolasku, prema medijskim izveštajima, dočekala i pevačica Zorica Marković sa pitanjem o novcu koji je uložila u Jugoskandik decenijama ranije. Zbog velike medijske pažnje i reakcija gledalaca, Vasiljević je već posle nekoliko dana izbačen iz rijalitija.

To je ujedno bilo i njegovo poslednje veće pojavljivanje u javnosti. Nakon toga, prema pisanju domaćih medija, Jezdimir Vasiljević se selio između Čačka, Beograda i Bugarske, a poznanici i rođaci opisivali su ga kao osobu koja teško sastavlja kraj s krajem i kreće se uz pomoć štapa.

Privatni život

O privatnom životu Jezdimira Vasiljevića postoji relativno malo pouzdano potvrđenih podataka. Prema njegovim izjavama, u brak je stupio veoma rano, u petnaestoj godini, sa devojkom Zoricom, sa kojom je dobio ćerku Živojku. Kasnije se, prema dostupnim izvorima, ženio više puta, ali detalji o njegovim potonjim brakovima nisu javno potvrđeni.

Prema izveštajima domaćih medija iz sredine 2010-ih, Vasiljević je jedan period života proveo kod svoje mlađe ćerke u Nemačkoj, koja mu je, kako se navodi, priskočila u pomoć u trenutku kada je bio bez sredstava za život. Njegov trenutni boravak i aktivnosti nisu javno poznati.

Zanimljivosti

• Jezdimir Vasiljević je tvrdio da je u svet krenuo sa svega pet dolara u džepu, da bi kasnije postao jedan od najbogatijih i najuticajnijih ljudi u Srbiji devedesetih godina.
• Meč između Bobija Fišera i Borisa Spaskog, koji je Vasiljević finansirao 1992. godine na Svetom Stefanu, ostao je zapamćen kao jedan od najkontroverznijih događaja u istoriji šaha, upravo zbog međunarodnih sankcija koje su tada bile na snazi.
• U jednom periodu nakon nestanka iz javnosti, mediji su ga povezivali sa sumnjivim internet projektom pod pseudonimom "Don Mandok", u okviru kog je promovisan navodni pronalazak neiscrpnog izvora energije, uz poziv korisnicima da doniraju novac za dalja istraživanja.
• Iako je bio osuđen na pet godina zatvora, Jezdimir Vasiljević nikada nije proveo dodatno vreme iza rešetaka po toj presudi, jer mu je u kaznu uračunato vreme provedeno u pritvoru tokom višegodišnjeg suđenja.

Nasleđe i uticaj

Slučaj Jezdimira Vasiljevića i njegove štedionice Jugoskandik, uporedo sa aferom Dafiment banke Dafine Milanović, ostao je upamćen kao simbol ekonomskog haosa i pravne nemoći Srbije tokom sankcija i hiperinflacije devedesetih godina. Propast Jugoskandika direktno je uticala na živote desetina hiljada porodica koje nikada nisu uspele da povrate uloženu deviznu štednju, a njegov slučaj se decenijama koristio kao primer opasnosti od piramidalnih šema u domaćoj javnosti.

Ime Gazda Jezde do danas se u Srbiji koristi kao sinonim za prevaru velikih razmera i za period kada su građani, usled nepoverenja u državne institucije, masovno bili spremni da rizikuju celokupnu ušteđevinu u potrazi za brzom zaradom.

Biografija – najčešća pitanja

Ko je Jezdimir Vasiljević, odnosno Gazda Jezda?

Jezdimir Vasiljević je srpski biznismen rođen 1948. godine, poznat po osnivanju piramidalne štedionice Jugoskandik početkom devedesetih godina prošlog veka.

Kada i gde je rođen Jezdimir Vasiljević?

Rođen je u novembru 1948. godine u selu Topolovnik, u opštini Veliko Gradište.

Šta je bio Jugoskandik?

Jugoskandik je bila privatna štedionica koju je Jezdimir Vasiljević osnovao početkom devedesetih, a koja je štedišama nudila izuzetno visoke kamate na devizne uloge, da bi 1993. godine potpuno propala.

Zašto je Jugoskandik propao?

Štedionica je funkcionisala po principu piramidalne šeme, gde su isplate starijim štedišama finansirane novim ulozima. Kada je priliv novog novca presušio, sistem se urušio, a Vasiljević je pobegao iz zemlje.

Da li je Jezdimir Vasiljević ikada osuđen?

Prvostepeno je 2013. godine osuđen na pet godina zatvora, ali presuda nikada nije postala pravnosnažna jer je Apelacioni sud utvrdio da je nastupila apsolutna zastarelost krivičnog gonjenja.

Koliko je štediša oštećeno propašću Jugoskandika?

Prema podacima iz sudskog postupka, propašću Jugoskandika oštećeno je oko 100.000 štediša za iznos procenjen na 217 miliona nemačkih maraka.

Da li je Jezdimir Vasiljević učestvovao u rijalitiju?

Da, u oktobru 2013. godine ušao je u rijaliti program "Farma" na televiziji Pink, odakle je nakon svega nekoliko dana izbačen.

Šta je Jezdimir Vasiljević imao sa mečom Fišer–Spaski?

On je 1992. godine finansirao i organizovao revanš-meč između Bobija Fišera i Borisa Spaskog na Svetom Stefanu, jedan od najkontroverznijih šahovskih događaja tog perioda.

Da li je Jezdimir Vasiljević živ i gde se sada nalazi?

Prema poslednjim dostupnim podacima iz medija, Jezdimir Vasiljević je živ, a njegovo tačno mesto boravka i aktivnosti trenutno nisu javno poznati.

Zaključak

Jezdimir Vasiljević, poznat kao Gazda Jezda, ostaje jedna od najupečatljivijih i najkontroverznijih figura srpske novije istorije. Od skromnog seoskog dečaka iz Topolovnika, preko emigrantskih lutanja svetom, do vlasnika jedne od najpoznatijih piramidalnih štedionica na Balkanu, njegov životni put oslikava haotične ekonomske i društvene prilike Srbije devedesetih godina. Iako je propast Jugoskandika ostavila trajne posledice po desetine hiljada porodica, sudski epilog njegovog slučaja obeležila je zastarelost krivičnog gonjenja, zbog čega Jezdimir Vasiljević nikada nije odslužio punu kaznu za dela za koja je optuživan. Danas njegovo ime u Srbiji i dalje simbolizuje jedan od najvećih finansijskih skandala u istoriji zemlje.